مصاحبهمطالعات منطقه ای

امارات و اسرائیل

چکیده

اعضای شورای همکاری خلیج فارس، ‌به‌خصوص امارات و عربستان، در مرحله‌ای جدید از تحول تاریخی‌شان قرار دارند. سیاست کلیِ نسل پیشین آن‌ها، فرار از مشکل و پاک کردن صورت مسئله بود، حتی اگر هزینۀ مالی زیادی داشته باشد؛ اما قدرت‌به‌دستانِ جدید، خواهان حضوری فعال در تحولات منطقه‌ای و بلکه فرامنطقه­ای هستند و بر خلاف نسل گذشته، می­خواهند با مسائل مختلف درگیر شوند. پیش از این، اگر دخالتی از جانب این کشورها بود، غیرمستقیم و محرمانه بود؛ اما در دهۀ اخیر، تحولی در آن‌ها روی داده و‌ می‌خواهند نه تنها مستقیماً با این­گونه مسائل درگیر شوند، بلکه طرف این قضایا باشند.

در این میان، رابطۀ امارات و اسرائیل بسیار قابل تأمل است؛ رابطه‌ای که با نوعی هول‌زدگی و عجله از جانب اماراتی‌ها همراه است. این دو کشور اگر هم بخواهند، نمی‌­توانند «متحد» شوند؛ چراکه واقعیت‌های درونی آن‌ها در تمامی ابعاد با یکدیگر متفاوت است. اسرائیل از توسعه‌یافته­ترین بخش­های جهان است؛ اما در امارات هنوز واقعیت «ملت ‌ـ‌ دولت» شکل نگرفته و ساختار اجتماعی و سیاسی‌اش هنوز هم قبیله­ای است.


در طول دهه­های گذشته چه تحولاتی در شیخ­نشین‌‌ها و ‌خصوصاً امارات رخ داده که آن‌ها را به سمت عادی­سازی روابط و در نهایت توافق با اسرائیل سوق داده است؟

این هم ‌سؤال مهمی است و هم بخشی از واقعیت است؛ به این معنا که تحولات بزرگی در مجموع جهان عرب اتفاق افتاده است. اما تحولاتی که در شیخ‌نشین‌‌ها یعنی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (از عربستان گرفته تا عمان) رخ داده با تحولاتی که در سایر کشورهای عربی رخ داده، دو نوع متفاوت است. بنابراین هم شاهد تحولات مهمی در مجموع کشورهای عربی هستیم (از اواخر دهۀ 1970) و هم شاهد تحولات ‌‌مهم‌تری در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، که بیان کامل این تحولات به درازا می­کشد.

نقطۀ عطف در کشورهای شورای همکاری، عمدتاً به شکست سنگین صدام در طی اشغال کویت مربوط می­شود. بسیاری از کشورهای منطقه این تصور را نداشتند که صدام به این کیفیت شکست بخورد. از این نقطه، تحولات هم در سیاست داخلی و هم در سیاست خارجی آغاز می­شود. به تدریج این کشورها تصمیم گرفتند از فضای بستۀ آکنده از رفاه و ولخرجی و اسراف خود درآیند. در این میان، غربی‌‌ها دربارۀ فلسطین که در آن دوران دغدغۀ مشترک اعراب بود، به اقداماتی دست زدند که شاید ‌‌مهم‌ترین آن‌ها کنفرانس اسلو و بعد از آن کنفرانس مادرید و سپس کنفرانس کمپ­دیوید در دهۀ 90 بود. این اقدامات موجب نوعی نرمش در اعراب و نیز فلسطینی­ها شد. این ابتکارها و به­ویژه فشارهای امریکا، پس از حادثۀ 11 سپتامبر زمینه­های نوعی انفتاح فرهنگی و تا حدودی اجتماعی را در این کشورها فراهم آورد. اولین کشور، قطر بود که منجر به خلع امیر آن در سال 1995 توسط فرزندش (حمد) شد. قطر، سیاستِ باز و فعالی را در پیش گرفت و مایل بود در تحولات، ‌خصوصاً منطقه­ای، حضور فعالی داشته باشد و از ابزارهای مختلف استفاده کرد که ‌‌مهم‌ترینش کانال «الجزیره» است. در آن زمان قطر مدافع رابطۀ انسانی و غیرسیاسی با اسرائیل بود. در این راستا به دفتر بازرگانی اسرائیل، اجازۀ فعالیت داد و اسرائیلی‌‌ها نیز استقبال کردند و برای نمونه، به خبرنگاران الجزیره اجازۀ ورود به اسرائیل را دادند. بنابراین دریچۀ جدیدی به سوی اسرائیل باز شد. رابطۀ مصر و اسرائیل نیز از اواخر 1970 رسمی شد و پس از آن در سال 1994 رابطه با اردن آغاز گردید. بنابراین، زمینۀ فکری ایجاد رابطه از همان سال­های دهۀ 90 شکل ­گرفت و ریشه یافت.

البته امارات مدت­هاست که در پی داشتن رابطه با اسرائیل است. سیاست جدید و ضمناً نامفهوم این کشور مبنی بر مداخله در امور کشورهای مختلف و مقابلۀ تمام‌عیار با گرایش‌های متأثر از بهار عربی و نیز ترکیه و اخوان‌المسلمین و به طور کلی هر نوع اندیشۀ ترقی­خواهانه، این اراده را تشدید کرده است. به گونه‌ای تعجب­انگیز، امارات در موضوع شرق مدیترانه، در کنار یونان و متحدان اروپایی یونان قرار گرفت؛ تا جایی که به گفتۀ یکی از دوستان هلندی­ام، که متخصص مسائل اعراب است، به­ کلی برای اروپایی­ها نامفهوم و تعجب‌بر­انگیز است. این همه، بدون داشتن رابطه با اسرائیل و نیز امریکا نمی­تواند شکل بگیرد و لازمۀ داشتن رابطۀ فعال با امریکا در حال حاضر، داشتن رابطۀ نزدیک و صمیمانه با اسرائیل است. مضافاً که آن‌ها مایلند از اسرائیل در دریای سرخ و نیز مقابله با حوثی­ها کمک بگیرند. در تاریخ معاصر، کمتر کشوری چون امارات خود را «گم» کرده­­ است. دوستان مراکشی­ام که هم­اکنون در اسپانیا زندگی می­کنند، می­گفتند: اماراتی­ها به تحریک نمازگزارانِ مساجد آن‌ها می­پردازند و این‌که مسئولیت مسجد، از آنِ طرف‌دارانشان شود که این را داستان مفصلی است؛ بگذریم.

از دیدگاه شما، دلایل اصلی این توافق چه مسائلی می‌تواند باشد و تا چه میزان این دلایل متوجه مسائل خارجی است؟

این توافق در برآوردی بی­طرفانه، دو علت اساسی دارد؛ بخشی خارجی و بخشی داخلی. بخش خارجی هم دو علت دارد که یکی مربوط به ترامپ است و نزدیک شدن انتخابات ریاست‌جمهوری امریکا. ترامپ به دلیل کرونا، پروندۀ اقتصادی خوبی ندارد (اگر کرونا اتفاق نمی­افتاد‌، می‌توان گفت پروندۀ اقتصادی او مثبت و بلکه بسیار مثبت بود) و دیگری، مربوط به پروندۀ منفی او در باب کروناست؛ بیشترین آمار تلفات و ابتلا در امریکاست و به این ‌‌مسئله، داستان «جورج فلوید» را اضافه کنید و تظاهرات سنگینی که به ­دنبال آورد. در این شرایط، ترامپ نیاز به پروندۀ مثبتی دارد و این پروندۀ مثبت با توجه به این نکته که اکثریت قریب به اتفاق طرف‌داران او، اونجلیکال­ها هستند، به اسرائیل مربوط می­شود؛ چراکه مسیحیان اونجلیکال بیش از یهودی‌‌ها به تجمع یهودیان در فلسطین و کمک به اسرائیل حساس هستند. ترامپ چندی پیش، ابراز شگفتی کرد که اونجلیکال‌‌ها بیش از یهودیان از انتقال پایتختی به بیت‌المقدس، شاد و هیجان­زده شدند. بنابراین هر عاملی که در افکار عمومی امریکایی­ها به اسرائیل کمک کند، به حساب ترامپ گذاشته می­شود. برقراری رابطه بین امارات و اسرائیل، همچون ضرورت بدگویی و ناسزاگویی به چین و این‌که او آن‌ها را کنترل خواهد کرد، برای او حیاتی است و با تعجب می­بینیم که برقراری رابطه را او اعلام می­کند و گویا او و نزدیکان او هستند که پردازش امور مقدماتی و اجرایی این جریان را در دست دارند. البته مطلوب شیخ­نشین­ها نیز پیروزی ترامپ است.

بخش دیگر، به موقعیت نتانیاهو برمی­گردد. پیش از این داستان، تظاهرات بزرگی که از جملۀ پرشمارترین تظاهرات در داخل اسرائیل بود، علیه او اتفاق افتاد و او را به رشوه­گیری و فساد متهم کردند و خواستار کناره­گیری او از قدرت شدند. این رابطه و مسائل دیگری که در زمینۀ برقراری رابطه با کشورهای دیگر عربی بیان شد، فضای تنفسی مهمی را برای نتانیاهو فراهم کرد. عوامل خارجی دیگری نیز در این جریان دخالت داشتند که در اینجا بدان‌ نمی‌پردازم.

آیا ترامپ به جز اهداف انتخاباتی خود و مسائل داخلی امریکا، سیاست پایدار و بلند­مدتی را هم در منطقه دنبال می­کند؟ و آیا این سیاست با عملکرد اسرائیل و در رأس آن نتانیاهو، هم‌راستا هستند؟

به نظر می­آید سیاست خاورمیانه­ای ترامپ بدون پشتوانۀ علمی و استراتژیک است. او صرفاً منافع خود را می­بیند و می­خواهد به هر قیمتی برندۀ انتخابات شود. در مورد نتانیاهو داستان متفاوت است. او شخصاً دنبال فرار از محاکمه و سایر مشکلات داخلی است؛ اما قابل انکار نیست که اقدامات او در چارچوب برنامه­های بلندمدت اسرائیل است؛ لذا مخالفانش هم در این موارد با او موافقند. به لحاظ تفکرات استراتژیکی اصولاً نتانیاهو با ترامپ قابل مقایسه نیست. مشکل این است که سیاست خاورمیانه­ای ترامپ ‌عملاً توسط نتانیاهو تنظیم می­شود.

نکتۀ مهم، «عرب‌شناسی» دقیق و عمیق و «به­روز» اسرائیلی­هاست و گویا در این زمینه گوی سبقت را حتی از انگلیسی­ها ربوده­اند. انگلیسی­ها در طی قرن نوزدهم و نیمۀ اول قرن بیستم، بهترین­ها در شناخت اعراب بودند. اسرائیلی­ها در حال حاضر چنین هستند. تک تک کشورهای عربی و شخصیت­های عربی را به خوبی و با دقت می­شناسند. این نکته از موضع­گیری­های این کشور و توئیت­های شخص نتانیاهو و شخصیت­های دیگر و حتی خبرنگاران اسرائیلی برمی­آید. آنان حتی روند تحولات فکری و اجتماعی و سیاسی اعراب را می­شناسند. برای نمونه، بدون آن‌که در مورد افشای رابطه­های پنهانی­شان با کشورهای مختلف عربی عجله کنند، به گونه­ای غیرمستقیم و در زمان مناسب آن را بیان می­کنند و می­دانند با هر کسی و هر کشوری چگونه صحبت و حتی مجامله کنند. آنان در طول تاریخ هفتادساله‌شان هیچ‌گاه تا بدین پایه با مسائل ریز و درشت اعراب و تعارفات و پنهان­کاری­هایشان آشنا نبودند و می­دانند از کدامین مشکلات داخلی رنج می­برند و چرا نمی­توانند منویات خود را بروز دهند و اصولاً به اسرائیل چگونه می­نگرند.

اهداف و دلایل ناظر بر مسائل داخلی شیخ‌نشین­ها را نیز بفرمایید.

اولاً، بسیاری از این کشورهای شش‌گانه (اعضای شورای همکاری خلیج فارس) با اسرائیل (همان‌گونه که خود نتانیاهو‌ می‌گوید) رابطه داشته­اند، اما آن را علنی نمی­کردند. نکتۀ دوم این‌که این شش کشور، ‌خصوصاً امارات و عربستان در مرحله­ای جدید از تحول تاریخی‌شان قرار دارند. نسل پیشین (دوران زاید و ملک عبدالله و پیش از این‌ها) ترجیح می­دادند برخوردی مستقیم با مسائل و مشکلات نداشته باشند و زندگی آرام و آکنده از رفاه و ثروت خود را حفظ کنند؛ سیاست کلی آن‌ها به نوعی فرار از مشکل و پاک کردن صورت مسئله بود، حتی اگر هزینۀ مالی زیادی داشته باشد؛ اما در حال حاضر، به‌ویژه در دهۀ اخیر و ‌خصوصاً پس از انقلاب‌های عربی، قدرت‌به‌دستان جدید، خواهان حضوری فعال در تحولات منطقه‌ای و بلکه فرامنطقه­ای هستند و برخلاف نسل گذشته می­خواهند با مسائل مختلف درگیر شوند. پیش از این اگر دخالتی از جانب این کشورها بود، غیرمستقیم و محرمانه بود؛ مانند پرداخت پول و اسلحه و ارائه خدمات لجستیکی که اوج آن در جریان کمک به گروه‌های جهادی در افغانستان و نیز طالبان دیده شد. اما در دهۀ اخیر، تحولی در آن‌ها روی داده و‌ می‌خواهند نه تنها مستقیماً با این­گونه مسائل درگیر شوند، بلکه طرف این قضایا باشند. واقعیت دربارۀ امارات این­چنین است؛ اگرچه ظرفیت این نوع سیاست، یعنی سیاست مداخله­جویانه­ را ندارد. مانند قضایای یمن، لیبی، جیبوتی، سودان و بعد سوریه و حتی شمال افریقا که موجب گلۀ آن‌ها و حتی تونس و الجزایر و کشور محافظه‌کاری مانند مراکش شد. بنابراین، شاهد انتخاب رویکرد سیاسی جدیدی هستیم که در سخنان خود، اسرائیل را متحد بزرگشان معرفی می­کنند که آینده از آنِ آن‌هاست و آنان را از خطر ایران حفظ می­کند. حالت افراطی آن را در مقالۀ سفیر امارات در امریکا، یوسف العتیبی، که به زبان عبری و در روزنامۀ «یدعوت آحارنوت» نوشته است می­بینیم که می­گوید: ما و اسرائیل به عنوان دو کشور مجهز به تجهیزات نظامی مدرن می­توانیم برای ثبات و آرامش منطقه همکاری کنیم. آن‌ها به واقع خود را گم کرده­اند و تصور می­کنند به لحاظ نظامی هم‌پایۀ اسرائیل هستند. این تصورِ ساده­لوحانه و بدویانه می­اندیشد که قدرت به معنای داشتن تجهیزات مدرن نظامی است و بخش اصلی را که داشتن زیرساخت­های لازم برای استفاده از این تجهیزات است، فراموش می­کند؛ اعم از ظرفیت­های پرسنلی و علمی تا ظرفیت­های تکنولوژیکی و ستادی.

این توافق صورت‌گرفته تا چه حد می‌تواند در پیشبرد اهداف طرفین و همچنین معادلات منطقه‌ای تأثیرگذار باشد؟

نکته این است که این توافق با وساطت امریکایی‌‌ها صورت گرفت و بیشترین سود را دو شخص ترامپ و نتانیاهو می­برند. برای این دو، اصل این است که رابطۀ این دو کشور برقرار شود؛ و این تماماً به نفع اسرائیل است. انتقاد و نگاه مخالفی هم در داخل اسرائیل، حتی از جانب احزاب مخالف وجود ندارد. اما موضوع این است که این جریان تا چه مقدار‌ می‌تواند به نفع امارات باشد؟ در این‌ها نوعی خام­اندیشی و هول­زدگیِ غیر قابل فهم، وجود دارد. این عجله داشتن در برقراری رابطه خیلی عجیب است. فردای اعلام توافق، وزرای دفاع دو کشور با یکدیگر وارد مذاکره شدند. زمانی که بین دو کشور رابطه برقرار‌ می‌شود، آخرین بخشی که طرفین با هم مذاکره‌ می‌کنند بخش‌های امنیتی و نظامی است، نه اولین‌ها. البته گفته شد که دربارۀ مسائل بهداشتی و کرونا و بخش‌های تجاری هم‌ می‌خواهند وارد مذاکره شوند؛ ولی اصل برای آن‌ها همان همکاری امنیتی و نظامی و تا حدودی اقتصادی است.

آن‌ها علی‌رغم تمامی تجهیزات مدرن، جنگی را که قرار بود در طی دو هفته تمام شود، بعد از گذشت پنج سال هنوز هم پایان نداده­اند؛ حال آن‌که طرف آنان، یعنی حوثی­ها، فاقد حداقل امکانات نظامی و حتی معیشتی هستند.

بر اساس سندی که چند روز پیش به عنوان بندهای توافق طرفین منتشر شد، تمامی مداخل ورودی و خروجی امارات، از بنادر گرفته تا مرزهای زمینی و فرودگاه‌ها، در اختیار اسرائیل خواهد بود. حتی حساب­های بانکی، آدرس منازل دیپلمات‌های اماراتی در خارج از کشور، حقوقشان و آدرس اینترنتی و تلفن­هایشان نیز در اختیار اسرائیل قرار‌ می‌گیرد. البته معلوم نیست بندهای این سندِ افشاشده، تا چه میزان معتبر است، ولی نوع ارتباطی که‌ می‌خواهند باهم داشته باشند از جانب امارات خیلی عجولانه و بلکه غیر قابل درک است. نه در مورد مصر چنین بود و نه در مورد اردن. واقع این است این مسائل برای کشورهای اطراف، به‌ویژه برای قطر و کویت، مشکلات زیادی را ایجاد‌ می‌کند و از طریق قطر، ترکیه را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. در مورد بحرین اما این‌گونه نیست؛ به اعتبار این‌که بحرین در مجموعۀ امارات و عربستان است. این‌که این تأثیر تا چه مقدار باشد چندان قابل پیش‌بینی نیست؛ زیرا صرفاً متأثر از مسائل داخلی نیست، به‌ویژه اگر ترامپ برندۀ انتخابات نشود.

ایران در این توافق تا چه اندازه تحت تأثیر قرار می­گیرد؟

این بحث مفصل و مهمی است و محتاج صحبت جداگانه­ای است. قابل انکار نیست که ما با شرایط جدیدی مواجه شده­ایم. تنها مسئله امارات نیست؛ کل منطقۀ جنوبی ماست. به ­هر حال، ایران ظرفیت‌های لازم برای دفاع از خود را داراست. علی‌رغم تمامی مشکلات، این کشور ذاتاً نیرومند است؛ ‌خصوصاً در مواقع بحرانی. این قدرت ناشی از واقعیتِ اوست.

از نظر شما این رابطه تا چه اندازه می­تواند پایدار باشد؟

این‌که این رابطه و توافق تا چه مقدار غیرشکننده باشد، قابل تأمل است و قابل پیش‌بینی نیست؛ ‌خصوصاً که رژیم‌های حاکم در این منطقه یا سکوت کردند و یا محافظه‌کارانه موضع گرفتند. اما در داخل این کشورها، افکار عمومی و واقعیت‌های اجتماعی، تا آنجا که من می­دانم، هیچ‌یک در جهت تأیید این توافق نیست. این نکته را با توجه به توئیت­ها و کامنت­های ذیل مقالات و گزارش­ها، می­توان دریافت. امارات هم نمی­تواند تا بی­نهایت خود را منزوی و ایزوله کند و به واقعیت­های منطقه­ای و به طور کلی واقعیت­های عربی بی­اعتنا باشد. کویت مدت‌ها پس از آزادسازی گمان می­گرد که می­تواند خود را از مجموع اعراب جدا کند و می­گفت: اصولاً ما عرب نیستیم، بلکه کویتی هستیم؛ اما این جریان دیری نپایید. ضمن آن‌که از نظر اماراتی­ها، این جریان بیش از آن‌که برقراری رابطۀ دوجانبه باشد، نوعی اتحاد استراتژیک است.

اصولاً چنین اتحادی بین دو کشوری که یکی از درون نیرومند است و دیگری تصور می­کند که نیرومند است، نمی­تواند شکل بگیرد و در صورت شکل­گیری، تماماً به نفع طرف نیرومند تمام می­شود؛ ‌خصوصاً اگر این دو از دو دین و تمدن و فرهنگ مختلف باشند. داستان قذافی و فریادهای قبل از سقوط او که می­گفت: «کجایند متحدان اروپایی ما که به ما کمک کنند؟!» فراموش نشود. او واقعاً فکر می­کرد که لبخند اروپایی به او و استفاده از نفوذ او جهت کنترل مهاجران افریقایی به سوی اروپا، بدین معناست که او را متحد خود می­دانند و به هنگام بحران از وی دفاع می­کنند. معروف چنین است که او هشتاد میلیون یورو برای پیروزی سارکوزی هزینه کرد و فرانسه اولین کشوری بود که هواپیماهایش به لیبی حمله کردند و حتی موجب کشته شدن وی شدند!

بنابراین، به نظر شما این اتحاد به دلیل نابرابر بودن دو کشور، ‌عملاً غیرممکن است؟ آیا این نابرابری صرفاً به دلیل عدم تساوی در قدرت است و یا عوامل درونی و بیرونی دیگری نیز دخالت دارند؟

این ‌سؤال به توضیح بیشتری نیاز دارد. اصولاً سیاست اسرائیل در قبال کل اعراب، سیاست «مشت آهنین» است. این نکته را بارها نتانیاهو گفته است که با اعراب باید از موضع قدرت سخن گفت و ‌عملاً هم چنین می­کند. در گذشته می­گفتند: «زمین در برابر صلح». یعنی زمین­های اشغالی را بازمی­گردانیم، اگر با ما صلح کنید. امروز می­گویند: «صلح در برابر صلح». یعنی با شما صلح می­کنیم اگر ارادۀ صلح داشته باشید. و در آینده خواهند گفت: «صلح در برابر تسلیم». یعنی اگر مطیع ما باشید، با شما صلح خواهیم کرد.

حال ببینیم وضع در مورد امارات و شیخ­نشین­های دیگر چگونه است. اینان ذاتاً کشورهایی شکننده هستند. ثبات آن‌ها ناشی از مجامله و تعارف و باج دادن است و توان چندانی برای دفاع از خود ندارند. اساساً مسئله سلاح و تجهیزات نیست؛ چنان‌که قدرت اسرائیل هم صرفاً ناشی از اسلحه او نیست. بهترین نمونه، سقوط کل کویت بود در طی چند ساعت در برابر ارتش صدام. بارها از اساتید اروپایی شنیده­ام که علت اصلیِ عدم عملیات گروه‌های تکفیری در این کشورها، باجی بود که به آن‌ها می‌پرداختند. حال چگونه چنین رژیم­هایی می­توانند با رژیمی که اصل برای او استفاده از «مشت آهنین» است، متحد شوند؟!

از دید اسرائیل، امارات یک طعمه است و از دید امارات، اسرائیل یک متحد است. چنین دو کشوری اگر هم صمیمانه بخواهند، نمی­توانند «متحد» شوند. واقعیت­های درونی آن‌ها در تمامی ابعاد با یکدیگر متفاوت است. اسرائیل از توسعه‌یافته­ترین بخش­های جهان است؛ اما در امارات هنوز واقعیت «ملت ‌ـ‌ دولت» شکل نگرفته و ساختار اجتماعی و سیاسی­اش هنوز هم قبیله­ای است. حتی حاکمان فعلی که این مقدار دربارۀ پیوستن به جهان مدرن سخن می­گویند، خود بر اساس نظامی قبیله­ای به قدرت رسیده­اند؛ نظامی که سابقۀ تاریخی­اش به قرن­ها قبل از ظهور اسلام بازمی­گردد. مسئله این نیست که طرفین چه می­گویند و البته اسرائیلی­ها در مواردی که لازم باشد، استاد مجامله­گویی هستند؛ واقعیت­های عمیقاً متفاوت این دو، اساساً آن‌ها را «اتحادناپذیر» می­کند.

این اختلاف سطح تا آن میزان بزرگ است که مقامات اماراتی بسیاری از فرصت­های خود را می­سوزانند؛ حتی در آنجا که طرف اسرائیلی تقاضایی ندارد. چند روز پیش‌تر یکی از همین افراد، النعیمی، گفت: رابطۀ ما آنچنان گرم است که حتی اگر اسرائیل جنگی علیه غزه راه بیندازد، رابطه­مان تغییری نخواهد کرد. اصولاً چنین سخنی، گفتن ندارد و چیزی نیست جز آیندۀ خود را به گروگان دادن و سوزاندن مجانیِ فرصت. چگونه چنین کشوری می­تواند با کشوری که تمامی مواضع و سخنانش محاسبه شده است، متحد شود؟ اینان شناخت درستی از اسرائیل ندارند و طرف مقابل با دقت و تفصیل، تمامی خصوصیات آن‌ها را می­شناسد. اینان نمی­­دانند چه بگویند و چه نگویند و طرف دیگر هیچ سخن نابجایی نمی­گوید و حتی می­داند در کجا تهدید کند و بگوید: رابطه با امارات هیچ ربطی به اشغال بخش­هایی از کرانۀ باختری ندارد؛ در حالی که اماراتی­ها برقراری رابطۀ دوجانبه را در جهت عدم انجام این سیاست معرفی می­کردند.

­به طور کلی، افکار عمومی در داخل این کشورها تا چه اندازه در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و به‌ویژه این توافق نقش دارند؟

جز در کویت که شرایط متفاوت است، در بقیۀ شیخ‌نشین­ها، افکار در مفهوم مصطلح، چندان وجود ندارد. اما قابل انکار نیست که عده­ای از نخبگان که اسامی آن‌ها در رسانه‌‌ها هست، با این توافق مخالفت کردند و البته‌ نمی‌توانند بیش از این مخالفت کنند؛ زیرا به سرعت زندانی‌ می‌شوند. در حال حاضر، امارات یکی از مستبدترین کشورهاست و البته قبلاً چنین نبوده است. ناراضیان سیاسی در این کشور هم‌اکنون رقم بالایی دارد.

امارات تا چه حد ظرفیت این استبداد را دارد؟

متأسفانه این کشورها ‌خصوصاً در طی بیست سال اخیر، بیش از پیش به حمایت خارجی متکی شده­اند؛ مانند بحرین که اگر حمایت سعودی­ها و امریکایی­ها و انگلیسی­ها نباشد، سقوط‌ می‌کند. در این کشورها حکومت، مردم و گرایش‌‌ها و افکار مردم و گرایش­هایشان را نمایندگی‌ نمی‌کند.

سهم ایران و مسئله ایران‌هراسی در این گرایش و توافق چه اندازه است؟

این ‌سؤال هم خوب است و هم مشکل. به واقع بخش قابل توجهی از حرف‌هایی که دربارۀ ایران و ترس از ایران‌ می‌زنند، بهانه است برای قانع کردن افکار داخلی و دیگرانی است که حامی آن‌ها هستند؛ هم مصرف داخلی دارد و هم مصرف خارجی. البته قابل انکار نیست که به طور کلی از ایران واهمه دارند.

واقعیت این است که ما هم چندان با ویژگی­ها، حساسیت­ها و نگرانی­های آنان آشنا نیستیم و این خلأ بزرگ و بلکه خطرناکی است. سخنان و اقدامات ما گاهی آن‌ها را عمیقاً نگران می­سازد. البته ایران در مواقع و مناسبت‌های مختلف صریحاً گفته است که مایل است با همسایگان جنوبی­اش در جهت حل مسائل، و احیاناً مشکلات و سوء­تفاهم‌هایی که وجود دارد، مذاکره و همکاری کند که نمونه‌اش همکاری نسبتاً خوب و موفق نظامی با عمان است. اما اینان به دلایل مختلف، که مقداری از آن هم ناشی از تحریک بیرونی است، این راه‌حل را انتخاب نکرده‌اند. آن‌ها‌ می‌توانستند به مراتب کم‌هزینه­تر و مطمئن­تر جهت تأمین امنیتشان اقدام کنند و با ایران همراهی بیشتری داشته باشند.

بعد از امارات، کدام‌یک از شیخ‌نشین‌‌ها برای توافق قدم جلو می­گذارد؟

اگرچه در حال حاضر کشورهای عربی، خاصه پس از انقلاب­های عربی، دچار انفعال و وادادگی شدیدی شده­اند، اما عامل مؤثر دیگری وجود دارد و آن، دست­اندرکاران سیاست خارجی امریکا هستند و به­ویژه شخص پمپئو و پنس. اینان مسیحیان انجیلی بسیار معتقد و بلکه متعصبی هستند و رستگاری دنیوی و اخروی خود را در خدمت به یهودیان و اسرائیل می­دانند. البته شخص ترامپ به لحاظ اعتقادی چنین نیست، اما جهت حفظ پایگاه اجتماعی، خود را در خدمت این گروه دینی و عقایدش قرار می­دهد و آن‌ها هم به ­واقع او را فرستادۀ خداوند می­دانند.

امریکا پیوسته اسرائیل را متحد خود می­دانست و روابط متقابل تا قبل از ترامپ، در این چارچوب تعریف می­شد. اما در حال حاضر، تصمیم­سازان سیاست خارجی بیش از خود اسرائیلی­ها در خدمت اهداف اسرائیل هستند و نتانیاهو با زیرکی این نکته را دریافته و از آنان به حداکثر ممکن بهره­برداری کرده و می­کند. با توجه به این نکات، به ­واقع فشار سنگینی به برخی از کشورها وارد می­شود تا با اسرائیل رابطۀ دیپلماتیک برقرار کنند و حتی پایتختشان را به بیت­المقدس انتقال دهند؛ همچون مورد کوسوو و صربستان. صربستان در دو دهۀ پیش، توسط امریکایی­ها بمباران می­شد و امروزه داستان به گونه­ای درآمده که با فشار آنان، پایتخت را به بیت­المقدس می­برند!

به­ هر حال، بسیاری از تحولات موجود، چه در قلمرو عربی و چه غیرعربی، با توجه به این مسئله قابل درک است. از سودان و مراکش گرفته تا کشورهای دیگری که بدین­ها خواهند پیوست؛ ‌خصوصاً که هر یک از اینان نقطه ضعفی دارند. سودان می­کوشد خود را از جرگۀ کشورهای مشمول تحریم خارج کند و مراکش محتاج حمایت امریکایی­ها در مسئله صحراست و امریکایی­ها بدان­ها گفته‌اند جهت نیل به آنچه می­خواهند، باید اسرائیل را به رسمیت بشناسند.

در پایان اگر نکته­ای لازم است بیان شود، بفرمایید.

نکته­ای که لازم است بگویم این است که این نوع ولع داشتن و دویدن به سوی اسرائیل ‌عملاً موجب می­شود که اسرائیل به عنوان کشوری تأثیرگذار در منطقه و حتی در صحنۀ جهانی مطرح شود؛ و این ژئوپلیتیک منطقه را تغییر خواهد داد. چند سال پیش، اسرائیلی­ها گفتند: کشورهای عربی، بابت مایملک و دارایی­هایی که یهودیان مهاجر به جای گذاشته­اند، باید مبلغ 250 میلیارد دلار به اسرائیل بپردازند. و زمانی که بن‌سلمان تازه به ولایت‌عهدی رسیده و خیلی انگیخته شده بود، در مصاحبه‌های خود حق را به اسرائیلی­ها و نه به فلسطینی­ها می­داد. در همان ایام، در مصاحبه­ای گفتم که این سخنان ‌عملاً تأییدکنندۀ هر آن ­چیزی است که اسرائیلی­ها در آینده، در عربستان مدعی خواهند شد؛ زیرا حرفی در این نیست که یهودیانی در مدینه و اطراف آن ساکن بوده­اند. بنابراین، اگر بگوییم در دورانی از تاریخ گذشته، بیت‌المقدس محل زندگی یهودیان بوده است (چنانچه بن‌سلمان‌ می‌گوید)، پس محق و مالک این سرزمین هستند، به طریق اولی یهودیانی که از نسل کسانی هستند که در عربستان ساکن بوده­اند هم محق هستند. صرف آنچه در تاریخ بوده ایجاد حق نمی­کند؛ چراکه در این صورت وضعیت دنیا تغییر خواهد کرد. بنابراین این اقدام امارات، منهای مسائل مختلفی که بر آن مترتب‌ می‌شود، زمینۀ مناسبی ایجاد می­کند برای بسط سیاست‌های توسعه‌طلبانۀ اسرائیل؛ نه فقط در فلسطین که در تمامی مناطق عربی. از این پس، فشار آنان بر کشوری چون مصر، که ‌بزرگ‌ترین کشور عربی است و حتی اردن که به لحاظ تاریخی نزدیک­ترین به اسرائیل بوده ­است، افزایش خواهد یافت.

16/6/1399 ـ محمد مسجدجامعی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا