کتاب: نقد الخطاب السلفی، ابن تیمیّه نموذجاً

عنوان : نقد الخطاب السلفی، ابن تیمیّه نموذجاً

نقد گفتمان سلفی ، مطالعه موردی ابن تیمیه

نویسنده:رائد السمهودی

ناشر: دار طوى للثقافه والنشر والإعلام ۲۰۱۰ لندن

کتاب نقد گفتمان سلفی تالیف پژوهشگر سعودی رائد  السمهودی می باشد، که در لندن منتشر شده است. نویسنده بعد از یک مقدمه کوتاه، که به مساله انسداد فکری و عدم بازسازی سنت اسلامی در دوران معاصر می پردازد، کلیت مطالب خود را در چهار بخش سامان میدهد. هر یک از بخش های کتاب نیز داری فصول متنوعی است .

بخش اول : دیدگاه ابن تیمیه نسبت به دیگری

• فصل اول : ابن تیمیه و دیگری غیر مسلمان
• فصل دوم : ابن تیمیه و دیگری مسلمان
• فصل سوم : ابن تیمیه و غیر عرب ها
• فصل چهارم : ابن تیمیه و دانشمندان علوم طبیعی

بخش دوم : قواعد روش ابن تیمیه در خداشناسی

• الف : تلاش ابن تیمیه در ابطال مقدمات نظری متکلمان مسلمان.
• ب: اصول و قواعد جایگزین. این اصول شامل سه قاعده می باشد.

بخش سوم : قضا و قدر در اندیشه ابن تیمیه

• اسباب و افعال بندگان
• اسباب و مسببات
• نظریه علم ازلی

بخش چهارم: آیا عقل بر نقل مقدم است

• فصل اول : اشکالات وارده بر متکلمین
•  فصل دوم: دلایل عقلی، نقلی و لغوی در امتناع تقدم عقل

نویسنده به علت اهمیت ویژه ابن تیمیه به عنوان مرجع کنونی بسیاری از فتاوا، خصوصا در موضوعاتی، که مربوط به مسائل چالش برانگیزی مانند همزیستی بین ادیان و مذاهب و همچنین بین جوامع بشری فاقد دین مشخص می‌باشد، اقدام به بررسی و بازخوانی اندیشه او نموده است.

در بخش اول نویسنده با این پیش فرض که روش و مبانی ابن تیمیه توانسته است، بر عقلانیت مسلمانان آثار بسیاری بگذارد وارد بحث می‌شود و می کوشد مسیله همزیستی را در اندیشه ابن تیمیه واکاوی کند. او مفهوم کفر و کافر را با تمام شقوق آن متون به جای مانده از او بررسی می کند. او نشان می دهد که ابن تیمیه مفهوم کفر و کافر را فربه کرده و به نوعی در این مفهموم توسعه داده است. نویسنده دراین بخش نظرات ابن تیمیه در خصوص مسلمانان غیر ملتزم و به قول او اهل هوا و هوس و یا اهل بدعت و نیز اهل فسق و فجور را از هم تفکیک نموده و برای هر کدام یک رای فقهی صادر می‌کند. نویسنده سپس نظرات ابن تیمیه را درخصوص غیر مسلمانان اعم از محارب و غیر محارب را بیان می کند. بعد از آن در خصوص دیگری نوبت به مسئله زنان می رسد. ابن تیمیه معتقد است زنان مانند کودکان نیاز به سرپرستی دارند و آنان دارای عقول ناقصی هستند. در بخشی نیز مشابهت های زنان و بردگان را بر می‌شمرد و معتقد است زن نیز مانند دارایی مرد می باشد. بعد از مسئله زنان نیز دیدگاه ابن تیمه را درخصوص شیمیدان‌ها و فیزیکدان‌ها و دیگر دانشمندان علوم طبیعی بیان می‌کند. همان گونه که از نام فصل مشخص است نویسنده می کوشد تا دیدگاهی که اکنون در جامعه اسلامی نسبت به غیر وجود دارد را بررسی کند، نویسنده معتقد است این دیگر ستیزی و مخالفت با دیگری چه مسلمان و چه غیر مسلمان ریشه در افکار ابن‌تیمیه دارد.

در بخش دوم نویسنده بر آن است تا روش شناسی و نیز خدا شناسی ابن‌تیمیه را بررسی کند. نویسنده در این بخش به درستی دست روی یکی از اساسی ترین روش های فهم متن توسط ابن‌تیمیه می‌گذارد. او می‌گوید اخذ به ظاهرکلام و نظریه پردازی برای اثبات صحت اخذ به ظاهرکلام و نصوص کردن یکی از مهم ترین دست آورد های نظری ابن‌تیمیه است. او در این فصل زوایای مختلف نزاع بین متکلمین عقل گرا و ابن تیمیه ظاهر گرا را روشن می سازد.

در دو بخش نهایی نویسنده به مسئله کلامی قضا و قدر الهی اشاره می کند. در این بخش نیز نزاع ابن تیمیه با متکلمین و فراگیر شدن نظر ابن تیمیه در جهان اسلام و نیز عوارض حاصل از آن را به بحث می گذارد. تقدیر گرایی منفی و نیز جبر گرایی موجود در جهان اسلام که از نظر نویسنده عامل اساسی عقب ماندگی و واماندگی و عدم تلاش برای تغیر در سرنوشت را همین جبر گرایی می داند. در این بخش هم چنین نویسنده به علل و عواملی که باعث شد استراتژی علمی ابن‌تیمیه و روش و به عبارت دیگر متدولوژی ابن تیمیه جای خود را به عقل گرایی و نیز روش مبتنی برمتکلمان معتزلی بدهد می پزدازد. کتاب به این اصول و مبانی کاملا نگاه انتقادی دارد و می کوشد این اصول و دست آورد هایی که کاملا درست فرض شده است را به چالش جدی کشیده و در این بنای تاریخی روزنه هایی را ایجاد کند.