اردوغان در ماه‌های اخیر، برای تغییر قانون اساسی ترکیه کوشش فراوانی کرده است. او پارلمان را قانع کرده به تغییر نظام از پارلمانی به ریاست‌جمهوری رأی مثبت دهد. وی برای این کار به تمام راه‌های ممکن دست زده، حتی اگر این راه‌ها به استبداد در کشورش بینجامد؛ از مهندسی انتخابات در پارلمان تا ممنوع کردن هرگونه تبلیغات رقیبان در رسانه‌های جمعی و اخراج و  تعقیب و زندانی کردن ده‌ها هزار نفر به اتهام‌های واهی.

اکنون اردوغان، ترکیه را در وضعیت فوق‌العاده قرار داده است و به شدت مخالفان را سرکوب می‌کند. چندی پیش حتی چندین روستای کردنشین را با خاک یکسان و بیش از ده هزار دبیر و استاد کُرد را بی‌کار کرد. بیش از بیست هزار نفر از اعضای احزاب کُرد تحت‌تعقیبند. این سخت‌گیری‌ها منحصر به کردها نیست؛ بالای صدهزارنفر از شهروندان ترکیه را به اتهام همکاری با گولن از کار اخراج کرده است. اگرچه انتساب کودتا به عوامل درون نظام ترکیه بعید می‌نماید،  گستردگی اخراج، اتهام و دستگیری، عملاً کودتایی در کودتاست که اردوغان بدان دامن زده است.

نظام ریاست‌جمهوری مورد نظر اردوغان چه نظامی است؟

اردوغان با تمام این کارها، نوعی ویژه از نظام ریاست‌جمهوری را نشانه رفته است. آنچه از سخنانش در تریبون‌های رسمی برمی‌آید، نظام ریاست‌جمهوری ترکیه از نوع نظام ریاست‌جمهوری فرانسه نیست. از نوع نظام امریکا نیز نیست. همچنین با نظام ریاست‌جمهوری روسیه هم متفاوت است. او نظامی ترکی را در نظر دارد، نظامی که او آن را از نظام ریاستی قبایلی در تاریخ ترکیه الهام گرفته است؛ به این معنا که در تاریخ ترکیه، قبایل، نقش مهمی را ساختار اجتماعی این کشور (البته با نام امپراتوری عثمانی) ایفا می‌کردند و تمام افراد قبیله، تابع یک نفر به عنوان رئیس قبیله بودند. لذا رؤسای قبایل ترک دارای موقعیتی ممتاز بودند و ترک‌ها وی را سبیل‌کلفت می‌نامیدند.

البته تبیین دقیق نظام ریاستی سبیل‌کلفت و چگونگی اجرای آن در نظام ریاست‌جمهوری ابهام دارد. شاید حتی برای خود او هم هنوز شکل کاملی از این الگو دست نداده باشد و ترکیه باید منتظر آزمون‌وخطاهای اردوغان در آینده باشد. از دیدگاه ما ایرانیان، این نظام ریاستی برابر است با استبداد و تمامیت‌طلبی، اما به نظر نمی‌رسد بسیاری از مردم ترکیه با فرهنگ مختص به خود و با پیش‌فرض‌های ذهنی و باورهای نهادینه‌شده‌شان با این نوع نظام کنار بیایند.

ویژگی‌های ترک‌ها و آمادگی پذیرش منویات اردوغان

مردم ترکیه و  سیاستمداران و احزاب ترک، سه مؤلفه هویتی دارند که پذیرش چنین نظامی را برایشان آسان می‌کند:

یک. حس ملی‌گرایی؛

دو. قومیت‌گرایی از نوع ترکی؛

سه. اسلام‌گرایی از نوع سلفی؛

این سه خصلت آمیخته به افراط است؛ اردوغان می‌داند مردم خواهان نظام ریاستی قبیله‌ای   به ریاست «سبیل‌کلفت» هستند و  او خود را بهترین «سبیل‌کلفت» امروز ترکیه می‌داند.

مخالفت برخی احزاب و تصمیم‌گیری نهایی مردم

در این میان، دو حزب عمده از احزاب پارلمان ترکیه (حزب جمهوری خلق و حزب دموکراتیک خلق‌ها) با طرح اردوغان مخالفت کرده‌اند و آراء پارلمان را در مسئله اصلاحات هجده‌گانه قانون اساسی به حداقل رساندند. از ۵۵۰ کرسی حدود ۱۱۰ رأی مخالف دادند. گرچه طی ماه‌ها، بلکه سال‌های اخیر، اردوغان برای به ثمر رساندن هدف خود، خوان‌های متعددی را پیموده است، اما هنوز به این هدف نرسیده و طبق اذعان او، «دیگر همه چیز به نظر مردم بستگی دارد.» او و داوود‌اوغلو (رفیق نیمه‌راهش) برای رسیدن به این هدف، ابتدا باید از خوان پارلمان گذر می‌کردند و چون با انتخابات پارلمانی در ژوئن ۲۰۱۵ به اهداف خود نمی‌رسیدند، حاضر به تشکیل دولت ائتلافی با دیگر احزاب نشدند و کار را به انتخابات پارلمانی مجدد اول نوامبر کشاندند. در این انتخابات نیز، برای برگزاری انتخاباتی مهندسی‌شده،  بسیار کوشیدند و توانستند ۳۱۷ کرسی از ۵۵۰ کرسی پارلمان را به‌دست آورند.

اما اردوغان برای تغییر نظام پارلمانی به ریاست‌جمهوری، یا باید دو‌سوم آراء پارلمان را به‌دست می‌آورد که با توجه به مخالفت شدید دیگر احزاب حاضر در پارلمان، دست‌یابی به چنین تعدادی از آراء، نشدنی بود؛ یا باید دست‌کم موافقت سه‌پنجم از آراء را کسب می‌کرد تا بتواند دست‌کم این اصلاحات را به رفراندوم بگذارد. این کار آسان‌تر بود و اردوغان توانست در مراحل مختلف از رأی‌گیری اصلاحات هجده‌گانه این قانون، حدود ۳۴۰ رأی از آراء پارلمان را به‌دست آورد. با این تعداد از آراء اردوغان، حد نصاب سه‌پنجم را زد و کار را به رفراندوم رساند. در این موقعیت البته اردوغان به واقعیت تصمیم‌گیری از جانب مردم اذعان کرد و این واقعیت را چنین بیان کرد: «ملت ترکیه در این‌باره تصمیم خواهد گرفت. تصمیم ملت برای ما حرف آخر خواهد بود.»[۱]

به‌هرحال، بالاخره توپ اردوغان برای رسیدن هدفش در میدان مردم ترکیه افتاد و این مردم خواهند بود که اواسط آوریل ۲۰۱۷ تصمیم‌گیر نهایی باشند که (به قول یک ژورنالیست) ببینند آیا قصد این را دارند که اردوغان را به بزرگ‌ترین آرزویش برسانند یا نه.[۲][۳]

ریاست‌جمهوری به سبک ترکیه Türk Usulü Başkanlık

[۱] http://www.isna.ir/news/95110301788

[۲] President Recep Tayyip Erdogan’s biggest dream

[۳] اصطلاح مذکور از یادداشتی در آدرس http://www.al-monitor.com/pulse/en/originals/2016/11/turkey-moves-full-throttle-toward-party-state.html مأخوذ است.

Print Friendly, PDF & Email
علی الماسی
علی الماسی
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم دکتری مطالعات اسلامی پژوهشگر مطالعات راهبردی