درآمدی بر مفهوم استراتژی در ادبیات ژئوپلیتیکی ایران

نویسنده: محسن مهریزی

درآمدی بر مفهوم استراتژی

استراتژی، راهبرد

«استراتژی»[۱] که در زبان فارسی با عنوان «راهبرد» از آن یاد می شود در اصل از کلمه «استراتگوس»[۲] گرفته شده که خود این واژه نیز از دو کلمه «استراتوس»[۳] به معنای قشون و «آگاگس»[۴] به معنای فرمانده، تشکیل گردیده است. استراتژی در ادبیات عرصه نظامی استعمال می شده و در اصل و کاربرد اولیّه خود شامل حیله ها و نقشه ها و تدابیر نظامی بوده است. به تدریج و در طول زمان، استراتژی در همان عرصه نظامی، دو معنای کلّی «دانش طرح ها و نقشه های نظامی در ستاد فرماندهی» و «دانش حرکات و تاکتیک نظامی در عرصه نبرد» را در بر می گرفت. امّا به مرور واژه استراتژی معنای خاص تری پیدا کرد و فقط شامل بخش اوّل، یعنی همان طرح ها و نقشه های کلان نظامی در بخش فرماندهی می شد که برای غلبه بر دشمن به کار می رفت.

پس از مدتی مفهوم استراتژی از محدوده امور نظامی و جنگی خارج شد و به عرصه سیاسی و مملکت داری نیز وارد شد. بر این اساس استراتژی در بردارنده روش های به کارگیری امکانات و قابلیّت های نظامی، برای دستیابی به اهداف سیاسی و ارتقاء سطح امنیّت ملّی بود. بعد از جنگ جهانی اوّل و از آنجایی که کشورها لازم شد در عرصه های مختلف با یکدیگر مقابله و رقابت داشته باشند مفهومی با عنوان «استراتژی کلان» پدید آمد که شامل استراتژی یک کشور در عرصه های گوناگون نظامی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی بود. بنابراین با گسترش حوزه رقابت و تنوع یافتن موضوعات تعیین کننده موقعیت کشورها، استراتژی از انحصار مباحث نظامی خارج شد و به سایر عرصه ها نیز تسری پیدا کرد و در حال حاضر، تمام امور یک کشور را مورد توجّه قرار می دهد. بر همین اساس، از آن زمان تا کنون، توجه به موضوعات نظامی تنها شامل بخشی از استراتژی جهانی بین کشورها می شود.

استراتژی با رویکردی آینده نگر، افق زمانی بلند مدّتی را در نظر گرفته و با نگاهی کلان به فرصت ها و تهدیدها می نگرد. فرصت ها و تهدیدها شامل انواع داخلی و خارجی بوده و در تدوین استراتژی، بهره برداری از فرصت ها و کاهش صدمات ناشی از تهدیدها یک اصل است. در نگاه استراتژیک با توجّه به منابع و امکانات و نیز با استفاده از روش های متنوع، در جهت رسیدن به اهداف کلان تعیین شده تلاش می شود. در تدوین استراتژی تمام عوامل و منابع اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مورد بررسی قرار می گیرد و موقعیّت ها و شرایط جدید پیش آمده در طول مسیر و به مرور زمان، با دقّت رصد می شود و بدون تغییر در اهداف و ارزش های کلان تعریف شده، روش های خلّاقانه به کار گرفته می شوند تا هر چه بهتر زمینه های رسیدن به مقصد نهایی فراهم گردد.

هنگام تعیین استراتژی به نقاط قوّت و ضعف و نیز وضعیت حال و آینده کشور و محیط منطقه ای و جهانی توجّه می شود. استراتژی معمولا با بیانی کلّی و بدون اشاره به مصادیق تدوین می گردد؛ ضمن اینکه روش بیان استراتژی معمولا اثباتی و دستوری است، به این معنا که پس از در نظر گرفتن واقعیّت های موجود، فقط روش های کلّی رسیدن به اهداف مشخص می شود.

امروزه استراتژی به مفهوم طرح و برنامه ای است که به عوامل و توانمندی های اقتصادی، سیاسی، نظامی و فرهنگی استناد می کند و در جهت دست یابی به اهداف کلان تعیین شده مورد استفاده قرار می گیرد.استراتژی در خدمت پشتیبانی از سیاست های ملّی و بین المللی یک کشور است و باعث افزایش احتمال پیروزی و کاهش احتمال شکست آن کشور می گردد. بر این اساس در نگاه استراتژیک به تمام منابع و امکانات، برای حفظ و ارتقای منافع یک کشور و رسیدن به موقعیت مطلوب توجه می شود. به کار گیری استراتژی، محدود به زمان جنگ یا صلح نیست و کشورها در هر شرایطی که قصد تعامل و حضور در جامعه جهانی را داشته باشند و حفظ و تأمین منافع خود را دنبال می کنند به استراتژی نیازمندند.[۵]

[۱] . Strategy

[۲] . Strategus

[۳] . Stratus

[۴] . Agaugus

. [۵] برای مطالعه بیشتر به منابع زیر مراجعه نمایید:

عزتی، عزت الله، ژئواستراتژی، ویرایش چهارم، انتشارات سمت، تهران، ۱۳۸۴ ش

باقری، علی، کلیات و مبانی جنگ و استراتژی، مرکز نشر بین الملل، تهران، ۱۳۷۰ ش

افشردی، محمد حسین، ژئوپلیتیک قفقاز و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دوره عالی جنگ ۱۳۸۱ ش

لطفیان، سعیده، استراتژی و روشهای برنامه ریزی استراتژیک، انتشارات مرکز تحقیقات و آموزش وزارت امور خارجه، تهران، ۱۳۸۹

حافظ نیا، محمد رضا و دیگران، کانون های جغرافیایی مدیریت جریان سرمایه در مقیاس جهانی و ظهور مفهوم نقاط استراتژیک مالی، مجله پژوهش های جغرافیای انسانی، دوره ۴۶، شماره ۱، بهار ۱۳۹۳ ش، ص ۱- ۱۴

Print Friendly, PDF & Email
محسن مهریزی
محسن مهریزی
دانشجوی دکتری تصوف و عرفان اسلامی، پژوهشگر مطالعات راهبردی