«تيميزاسيون» در تاتارستان؛ داستان يك كتاب

نویسنده: مرتضی آقامحمدی

 

«تيميزاسيون» در تاتارستان؛ داستان يك كتاب

جمهوری تاتارستان در قسمت شرق میانه­ در بخش اروپایی روسیه قرار دارد. قازان پایتخت این جمهوری است. تاتارها كه امروزه تقریباً نیمی از جمعیت این جمهوری را تشكیل می­‌دهند توركیج  و از بازماندگان مغول‌ها هستند. در قرن شانزدهم حكومت مسكو، در یورشی آن را محاصره كرد و در نهایت منطقه به استعمار روسیه درآمد. در 1920جمهوری تاتارستان در داخل فدراسیون روسیه تأسیس شد. تاتارستان وضعیت اقتصادی خوبی دارد. گروهی از ثروتمندترین روس­‌ها به ویژه شماری از بازرگانان بسیار ثروتمند تاتار هستند. تاتارستان جمهوری نفتی فدراسیون روسیه است. این جمهوری ذخایر گاز طبیعی نیز دارد. نفت، صنایع و كشاورزی در رأس منابع اقتصادی آن هستند. در سال 1991 و پس از فروپاشی شوروی، اسلام در تاتارستان جانی دوباره گرفت.
تاتارستان همواره نماد دینداری و مدارا در روسیه بوده است. در دهه‌­های اخیر ثروت حاصل از نفت قازان  را به شهری چند فرهنگی تبدیل كرده است. تاتارها فرهنگی متفاوت از مردم قفقاز دارند و تفاوت بنیادینی بین خود و روس­‌ها نمی­‌بینند و در سراسر جمهوری به زندگی در كنار یكدیگر انس دارند. فرصت­‌های خوب اقتصادی این جمهوری را به هدفی برای مهاجران قفقاز و آسیای میانه كه عمدتاً مسلمان هستند تبدیل كرده است كه این خود، تهدیدی بالقوه برای مسلمانان اهل مدارای بومی این منطقه است. در دهه 1990 اسلام سلفی به تاتارستان راه یافت و در زمانی كوتاه، به سرعت شیوع و گسترش یافت و بر مردم مسلمان تأثیر گذاشت. طبقه جوانان در جامعه­‌ای كه جهل و بی‌سوادی دینی شدید است،  به راحتی می‌توانند طعمه وهابیت قرار ­گیرند.
تحقیقات برخی اعضای كمیته شورای دینی تاتارستان بر روی مدرسه­‌های این جمهوری نشان می­‌دهد كه همه مدارس تاتارستان تحت تأثیر «تیمیزاسیون» قرار دارند. مراد از تیمیزاسیون، پذیرفتن افكار و عقاید ابن تیمیه یا بخشی از آنهاست. در سال 1998 كه دانشگاه اسلامی روسیه در تاتارستان تأسیس شد، مسئولان این دانشگاه به طور غیر رسمی از دانشجویان و فارغ التحصیلان تاتاری كه در رشته‌­های اسلامی در عربستان تحصیل كرده بودند برای تدوین متون عقایدی درخواست كمك کردند؛ درخواستشان این بود كه از چه منبعی برای نوشتن درسنامه­‌ها استفاده شود. مشاوران گفتند كه امام الطحاوی حنفی است و ابن ابی العز[1] شارح العقیدة الطحاویة نیز حنفی است و نیازی نیست كه سراغ منابع اولیه حنفی گرفته شود. نكته مغفول و مهم این بود كه اگرچه ابن ابی العز در فقه حنفی است اما در عقاید و در شرح عقیده طحاویه خود تحت تأثیر ابن تیمیه قلم زده است.ابتدا متن نسخه اصلی این كتاب به زبان عربی كه چاپ سعودی بود توزیع شد. برای اینكه متن برای طلاب مدرسه و امامانی كه سواد بالا نداشتند فهمیدنی باشد ویراست جدید و نیز تلخیص این كتاب با زبان عربی و نیز روسی و تاتاری منتشر و توزیع گردید و خیلی سریع در قفسه­‌های كتابخانه­‌های مدارس و دانشگاه‌ها قرار گرفت. یك ویراست این كتاب با تحقیق محمد الحمیس و  با تأیید سازمان نظارت دینی تاتارستان منتشر شد كه هزینه آن را سازمان جمعیة التربیة الاسلامیه بحرین تقبل كرده بود و كتاب به طور رایگان توزیع ­شد. در ابتدای كتاب تقریری به زبان تاتاری وجود داشت كه محتوای كتاب را براساس دیدگاه­‌های امام ابوحنیفه می­‌دانست و تدریس آن را در مدارس مجاز می­‌شمرد. تقریر از طرف یك امام و قاضی در شهر قازان امضا شده بود. ظاهراً حتی روح آن قاضی خبر نداشت كه محتوای این كتاب بر اساس باورهای سلفی است. سپس ترجمه­‌های روسی و تاتاری آن نیز منتشر گردید.

چند سال پیش نسخه دیگری از این  كتاب در تیراژ سه هزار نسخه و  به زبان روسی در این جمهوری منتشر شد. در این كتاب ذكر شده بود كه احادیث آن توسط یك استاد سعودی به نام صالح بن عبدالرحمن دسته‌بندی گردیده­‌اند. این كتاب پر از احادیث مقطعی بود كه به طور ناقص ذكر می­‌شدند. برای نمونه در متن ناقص حدیث آمده است: «من امر شده‌­ام تا با این مردم بجنگم تا زمانی كه شهادت به وحدانیت خدا و نبوت من بدهند…» بعد نسخه دیگری از این حدیث در پاورقی آمده است كه: «و نماز به پا نمی­‌كنند و زكات نمی­‌پردازند و اگر چنین كردند مرا از مال و جان آنان بازدارید…» بیان احادیث در حجم و تعداد انبوه و به شكل ناقص و بدون توضیح آن، می­‌توانست برای خواننده روسی آسیب‌رسان باشد.

در مقدمه كتاب ذكر می­‌شود كه ابن ابی العز پیرو دقیق ابوحنیفه نبوده اما مانعی ندارد كه در مدرسه حنفی، نزدیكترین عقاید به كتاب و سنت را تدریس نماید. این كتاب به تقریر و امضای «كول شریف» یكی از امامان معروف در یكی از مساجد قازان چاپ شده بود. او در تقریرش این كتاب را بسیار مهم و ارائه كننده تفسیری مناسب و جامع برای درك دین معرفی می­‌كند. و نیز یادآور می­‌شود كه این كتاب حتی پیش از انقلاب نیز در مدرسه محمدیه تدریس می­‌شده است. «امام خاطب» نیز در یك سخنرانی به تبیین جایگاه امام طحاوی می‌پردازد و ذكر می‌کند كه این كتاب حتی قبل از انقلاب نیز چاپ و در مدرسه محمدیه تدریس می‌شده است. اینان دچار اشتباه و سوء فهم بودند چرا كه آنچه قبل از انقلاب تدریس می­‌شد كتاب خود طحاوی بود نه ابن ابی العز ولی در تصور این افراد، شرح ابن ابی العز نیز همانند كتاب خود طحاوی بیان كننده و ارائه دهنده عقاید حنفی و ماتریدی بود. در نهایت در سال 2011 علمای تاتارستان متوجه اشتباه وحشتناك خود شدند و خرید و استفاده این كتاب را ممنوع كردند. امام معروفی كه كتاب را تأیید كرده بود توبیخ گردید و رئیس و مفتی « MRB»[2] بركنار شد.

ارجاعات:
[1] – ابوالحسن علی بن علاء الدین دمشقی حنفی معروف به ابن ابی العز (731-792ه)
[2] – Muslims of the Republic of Tatarstan
Print Friendly, PDF & Email
مرتضی آقامحمدی
مرتضی آقامحمدی
استاد سطوح عالی حوزه و دانشگاه دکتری مطالعات اسلامی دکتری شیعه شناسی پژوهشگر مطالعات راهبردی

دیدگاه ها بسته شده است