«تیمیزاسیون» در تاتارستان؛ داستان یک کتاب

نویسنده: مرتضی آقامحمدی

 

«تیمیزاسیون» در تاتارستان؛ داستان یک کتاب

جمهوری تاتارستان در قسمت شرق میانه­ در بخش اروپایی روسیه قرار دارد. قازان پایتخت این جمهوری است. تاتارها که امروزه تقریباً نیمی‌از جمعیت این جمهوری را تشکیل می­‌دهند تورکیج  و از بازماندگان مغول‌ها هستند. در قرن شانزدهم حکومت مسکو، در یورشی آن را محاصره کرد و در نهایت منطقه به استعمار روسیه درآمد. در ۱۹۲۰جمهوری تاتارستان در داخل فدراسیون روسیه تأسیس شد. تاتارستان وضعیت اقتصادی خوبی دارد. گروهی از ثروتمندترین روس­‌ها به ویژه شماری از بازرگانان بسیار ثروتمند تاتار هستند. تاتارستان جمهوری نفتی فدراسیون روسیه است. این جمهوری ذخایر گاز طبیعی نیز دارد. نفت، صنایع و کشاورزی در رأس منابع اقتصادی آن هستند. در سال ۱۹۹۱ و پس از فروپاشی شوروی، اسلام در تاتارستان جانی دوباره گرفت.
تاتارستان همواره نماد دینداری و مدارا در روسیه بوده است. در دهه‌­های اخیر ثروت حاصل از نفت قازان  را به شهری چند فرهنگی تبدیل کرده است. تاتارها فرهنگی متفاوت از مردم قفقاز دارند و تفاوت بنیادینی بین خود و روس­‌ها نمی­‌بینند و در سراسر جمهوری به زندگی در کنار یکدیگر انس دارند. فرصت­‌های خوب اقتصادی این جمهوری را به هدفی برای مهاجران قفقاز و آسیای میانه که عمدتاً مسلمان هستند تبدیل کرده است که این خود، تهدیدی بالقوه برای مسلمانان اهل مدارای بومی‌این منطقه است. در دهه ۱۹۹۰ اسلام سلفی به تاتارستان راه یافت و در زمانی کوتاه، به سرعت شیوع و گسترش یافت و بر مردم مسلمان تأثیر گذاشت. طبقه جوانان در جامعه­‌ای که جهل و بی‌سوادی دینی شدید است،  به راحتی می‌توانند طعمه وهابیت قرار ­گیرند.
تحقیقات برخی اعضای کمیته شورای دینی تاتارستان بر روی مدرسه­‌های این جمهوری نشان می­‌دهد که همه مدارس تاتارستان تحت تأثیر «تیمیزاسیون» قرار دارند. مراد از تیمیزاسیون، پذیرفتن افکار و عقاید ابن تیمیه یا بخشی از آنهاست. در سال ۱۹۹۸ که دانشگاه اسلامی‌روسیه در تاتارستان تأسیس شد، مسئولان این دانشگاه به طور غیر رسمی‌از دانشجویان و فارغ التحصیلان تاتاری که در رشته‌­های اسلامی‌در عربستان تحصیل کرده بودند برای تدوین متون عقایدی درخواست کمک کردند؛ درخواستشان این بود که از چه منبعی برای نوشتن درسنامه­‌ها استفاده شود. مشاوران گفتند که امام الطحاوی حنفی است و ابن ابی العز[۱] شارح العقیده الطحاویه نیز حنفی است و نیازی نیست که سراغ منابع اولیه حنفی گرفته شود. نکته مغفول و مهم این بود که اگرچه ابن ابی العز در فقه حنفی است اما در عقاید و در شرح عقیده طحاویه خود تحت تأثیر ابن تیمیه قلم زده است.ابتدا متن نسخه اصلی این کتاب به زبان عربی که چاپ سعودی بود توزیع شد. برای اینکه متن برای طلاب مدرسه و امامانی که سواد بالا نداشتند فهمیدنی باشد ویراست جدید و نیز تلخیص این کتاب با زبان عربی و نیز روسی و تاتاری منتشر و توزیع گردید و خیلی سریع در قفسه­‌های کتابخانه­‌های مدارس و دانشگاه‌ها قرار گرفت. یک ویراست این کتاب با تحقیق محمد الحمیس و  با تأیید سازمان نظارت دینی تاتارستان منتشر شد که هزینه آن را سازمان جمعیه التربیه الاسلامیه بحرین تقبل کرده بود و کتاب به طور رایگان توزیع ­شد. در ابتدای کتاب تقریری به زبان تاتاری وجود داشت که محتوای کتاب را براساس دیدگاه­‌های امام ابوحنیفه می­‌دانست و تدریس آن را در مدارس مجاز می­‌شمرد. تقریر از طرف یک امام و قاضی در شهر قازان امضا شده بود. ظاهراً حتی روح آن قاضی خبر نداشت که محتوای این کتاب بر اساس باورهای سلفی است. سپس ترجمه­‌های روسی و تاتاری آن نیز منتشر گردید.

چند سال پیش نسخه دیگری از این  کتاب در تیراژ سه هزار نسخه و  به زبان روسی در این جمهوری منتشر شد. در این کتاب ذکر شده بود که احادیث آن توسط یک استاد سعودی به نام صالح بن عبدالرحمن دسته‌بندی گردیده­‌اند. این کتاب پر از احادیث مقطعی بود که به طور ناقص ذکر می­‌شدند. برای نمونه در متن ناقص حدیث آمده است: «من امر شده‌­ام تا با این مردم بجنگم تا زمانی که شهادت به وحدانیت خدا و نبوت من بدهند…» بعد نسخه دیگری از این حدیث در پاورقی آمده است که: «و نماز به پا نمی­‌کنند و زکات نمی­‌پردازند و اگر چنین کردند مرا از مال و جان آنان بازدارید…» بیان احادیث در حجم و تعداد انبوه و به شکل ناقص و بدون توضیح آن، می­‌توانست برای خواننده روسی آسیب‌رسان باشد.

در مقدمه کتاب ذکر می­‌شود که ابن ابی العز پیرو دقیق ابوحنیفه نبوده اما مانعی ندارد که در مدرسه حنفی، نزدیکترین عقاید به کتاب و سنت را تدریس نماید. این کتاب به تقریر و امضای «کول شریف» یکی از امامان معروف در یکی از مساجد قازان چاپ شده بود. او در تقریرش این کتاب را بسیار مهم و ارائه کننده تفسیری مناسب و جامع برای درک دین معرفی می­‌کند. و نیز یادآور می­‌شود که این کتاب حتی پیش از انقلاب نیز در مدرسه محمدیه تدریس می­‌شده است. «امام خاطب» نیز در یک سخنرانی به تبیین جایگاه امام طحاوی می‌پردازد و ذکر می‌کند که این کتاب حتی قبل از انقلاب نیز چاپ و در مدرسه محمدیه تدریس می‌شده است. اینان دچار اشتباه و سوء فهم بودند چرا که آنچه قبل از انقلاب تدریس می­‌شد کتاب خود طحاوی بود نه ابن ابی العز ولی در تصور این افراد، شرح ابن ابی العز نیز همانند کتاب خود طحاوی بیان کننده و ارائه دهنده عقاید حنفی و ماتریدی بود. در نهایت در سال ۲۰۱۱ علمای تاتارستان متوجه اشتباه وحشتناک خود شدند و خرید و استفاده این کتاب را ممنوع کردند. امام معروفی که کتاب را تأیید کرده بود توبیخ گردید و رئیس و مفتی « MRB»[۲] برکنار شد.

ارجاعات:
[۱] – ابوالحسن علی بن علاء الدین دمشقی حنفی معروف به ابن ابی العز (۷۳۱-۷۹۲ه)
[۲] – Muslims of the Republic of Tatarstan
Print Friendly
مرتضی آقامحمدی
مرتضی آقامحمدی
استاد سطوح عالی حوزه و دانشگاه دکتری مطالعات اسلامی دکتری شیعه شناسی پژوهشگر مطالعات راهبردی

دیدگاه ها بسته شده است