دین و سیاست در عربستان

عربستان سعودی یکی از ثروتمندترین کشورهای توسعه نیافته خاورمیانه است. به یمن تولید روزانه بیش از ده میلیون بشکه نفت، توانسته در بازار انرژی جایگاهی استراتژیک برای خود فراهم سازد. از سوی دیگر نزدیکی فوق العاده با کشورهای غربی، آنها را به متحد و نقطه اتکای سیاست‌ بازیگران قدرتمند جهانی و در راس آن ایالات متحده تبدیل کند.

عربستان سعودی یکی از ثروتمندترین کشورهای توسعه نیافته خاورمیانه است. به یمن تولید روزانه بیش از ده میلیون بشکه نفت، توانسته در بازار انرژی جایگاهی استراتژیک برای خود فراهم سازد. از سوی دیگر نزدیکی فوق العاده با کشورهای غربی، آنها را به متحد و نقطه اتکای سیاست‌ بازیگران قدرتمند جهانی و در راس آن ایالات متحده تبدیل کند. عبدالعزیز در سال ۱۹۳۰ با کمک انگلستان و در سایه فروپاشی امپراتوری عثمانی و تحولات بعد از جنگ جهانی اول، این پادشاهی را بر تلی از افراط‌گرایی مذهبی و جنگ‌های خونین بنا نهاد. تولد این عنصر نوظهور در بستر جنبش وهابیت و بعد از آن با حضور و فعالیت‌های اخوان التوحید صورت گرفت، به گونه‌ای که تاکنون نیز دو مفهوم دین وسیاست در عربستان درهم تنیده و وابسته هستند. پادشاهان بعدی برای رها شدن از قید مفاهیم خشک وهابیت و مدرن‌سازی کشور به‌ویژه در بخش آموزش و نظام قضایی بسیار تلاش کردند، اما هرگز نتوانستند به طور کامل از این وضعیت پیچیده رها شوند. زیرا کسب مشروعیت مذهبی و مقبولیت سیاسی آنان، وابسته به نظام معرفتی وهابیت است. جریان‌های فکری سیاسی حاضر در عربستان سعودی از دهه هفتاد به بعد شاهد تحولات عمیق و پرحادثه‌ای بودند. این تغییرات عموما با عنوان، بیداری اسلامی‌(الصحوه الاسلامیه) شناخته می‌شود. جریان بیداری اسلامی‌حاضر در عربستان عموما به تمام جریان‌هایی گفته می‌شود که به ادامه روند فکری سیاسی در کشور معترض بودند. هر چند برخی از این جریان‌ها گرایش‌های لیبرال نیز داشتند اما به طور کلی در منظومه بیداری اسلامی‌دسته‌بندی می‌شوند. استفان لاکروا به تفصیل در کتاب‌ها و مقالات خود سعی کرده طیفی را نشان دهد که یک سر آن جریان‌های رادیکال هستند و سوی دیگر این طیف را نیروهای سکولار، شیعه و لیبرال سعودی تشکیل می‌دهند و به کل این طیف، جریان بیداری اسلامی‌را اطلاق می‌نماید.

عوامل بسیاری بر شکل‌گیری جریان بیداری اسلامی‌عربستان اثر گذاشت. حضور محمد قطب برادر سید قطب در دانشگاه‌های عربستان و تاکید وی بر اندیشه توحید قصوری و انتقادات شدید به سیستم حکومتی را می‌توان یکی از این عوامل دانست. انقلاب اسلامی‌ایران و سامان یافتن نظامی‌بر اساس آموزه‌های اسلامی‌نیز بر منظومه دانشی و باورهای اسلام‌گرایان سلفی در منطقه خلیج به‌طور عموم و در عربستان خصوصا، اثر فوق العاده‌ای گذاشت. جنگ افغانستان و صدور فتاوای جهاد و حضور بیش از یازده هزار نفر از عربستان در این کشور، نشان می‌دهد که نیروهای اسلام‌گرا در سعودی حضور فعالی داشتند. برخی از نظریه پردازان بر این باورند که اگر اشغال افغانستان اتفاق نمی‌افتاد و خیل عظیمی‌از نیروهای اسلامی‌برای جهاد به افغانستان اعزام نمی‌شدند، آموزه‌های محمد قطب و نیز گسترش جریان اخوان المسلمین در سعودی، سبب انفجار داخلی و یا حداقل، بحرانی شدن کشور می‌شد. سعودی از این فرصت استفاده کرد و نیروهای بسیاری را برای جهاد به افغانستان گسیل داشت. با همین رویکرد می‌توان حضور نیروهای جهادی در عراق را نیز تحلیل نمود. به عبارت روشن‌تر عراق و افغانستان نقش سوپاپ اطمینان را برای سیستم عربستان ایفا نمودند و با خروج (و یا اخراج) اسلام‌گرایان از سیستم اجتماعی عربستان و صرف انرژی خود در این دو کشور، نظام سعودی را در یک تعادل نسبی نگاه داشتند. با توجه به تنوع جریان‌های فکری عربستان و نیز اهمیت شناخت و تبارشناسی آنها، برخی از جریان‌ها معرفی می‌شوند و در گام بعدی، نسبت آنها با مساله مدرنیته و نیز نظام حکومتی و رویکرد آنها به مفهوم اصلاح، بررسی خواهد شد.

  1. وهابیت سنتی

به طور طبیعی کاربرد واژه وهابی در عربستان، تقریبا غیر ممکن است و به نوبه خود یک جرم نابخشودنی است. اما کسی که به عنوان ناظر خارجی مایل به دسته بندی جریان‌های فکری است، گریزی از استخدام این مفهوم ندارد. اکنون وهابی‌های سنتی خود را اهل حدیث و یا اهل توحید معرفی می‌کنند. منظور از جریان وهابیت سنتی آن نحله دینی است که بعد از محمدبن‌عبدالوهاب طی سالیان متمادی تکامل و توسعه یافته است و اکنون عمدتا در بدنه نظام دینی وابسته به دولت فعالیت می‌کنند. از منظر سیاسی، هرگونه خروج و اعتراض به حکومت را نامشروع می‌دانند و زیست ذیل حکومت ظالم را بر خروج و احتمال بی‌نظمی‌ترجیح می‌دهند. نگاه این گروه به مفاهیم مدرن همچون دموکراسی و مشارکت سیاسی و مسائل زنان، کاملا منفی و همراه با رد و نفی کامل است. می‌توان گفت وهابیت سنتی در قلب و مرکز دیگر جریان‌ها قرار دارد و بسیاری از گرایش‌ها در بستر حوادث و مراحل مختلف تاریخی از بدنه این جریان مادر، جدا شده و نحله جدیدی را پدید آورده‌اند.

  1. سکولارهای سعودی

وقتی سخن از جریانی غیر دینی در عربستان می‌شود، باید توجه داشت که طیفی از اندیشه‌های مدرن مد نظر است. آغازین تفکرات نوین که مرزهای سعودی جدید را درنوردید، پان عربیست‌های چپ بودند. افکار متکی بر قومیت عربی که عمدتا متاثر از احزابی همچون بعث بوده در دوره‌ای میدان‌دار فضای سیاسی کشورهای عربی شدند. مارکسیست‌های عرب و هم چنین بخشی از لیبرال‌ها نیز درون این طیف از سکولارها قرار می‌گیرند. اکنون در عربستان سعودی جز نام و یادی و بخشی از میراث فکری آنان، دیگر چیزی برای این جریان‌ها باقی نمانده است. طی دهه پنجاه میلادی، تحت تاثیر اندیشه چپ و نیز پان‌عربیسم در بخش‌هایی از سعودی، شورش‌های مختصری صورت گرفت.

دهه هشتاد، جریان سکولار مجدد احیا می‌شود که خواهان توسعه ارزش‌های مدرن در جامعه سنتی عربستان است. این نحله، در قالب جریانی ادبی و از بطن شعر و ادبیات داستانی و نقد ادبی، خود را به حوزه سیاسی اجتماعی رساند و نگاه انتقادی خود را مطرح نمود. مهمترین چهره‌های این جریان عبدالله الغذامی، عابد خزندار و شاعر محبوب علی الدمینی می‌باشند که برخی نیز دارای گرایش‌های چپ بودند. مهمترین اثر نوشتاری این جریان را باید کتاب الغذامی‌با عنوان الخطیئه و التکفیر دانست که خیلی زود با واکنش تند بخش‌های محافظه‌کار سعودی روبه‌رو گردید و تقریبا تاکنون در حاشیه به سر می‌برد و با نوعی بیگانگی از جامعه سنتی و مسلمان خود، مواجه است. عدم توانایی در ایجاد ارتباط اجتماعی حتی با طبقه تحصیل کرده، از ضعف‌های این گروه است.

  1. سلفی‌های اصلاح طلب

جریان اسلام‌گرا در عربستان، دارای تنوع کمی‌و کیفی است. هسته مرکزی جریان‌های فکری را وهابیت و یا همان سلفیت سنتی تشکیل می‌دهد. در دهه شصت و هفتاد میلادی، برخی نیروهای اخوان‌المسلمین طی صدور احکام سنگین زندان و حتی اعدام، از مصر گریخته و به سعودی پناهنده شده بودند. این افراد با توجه به داشتن تحصیلات عالی، معمولا در بخش‌های آموزشی مشغول به فعالیت شدند. کسانی مانند محمد قطب از این افراد هستند که با حضور خود، هم اندیشه اخوان را گسترش دادند و نیز فضای فکری عربستان را از حالت تک صدایی و انحصاری خارج نمودند. لذا این گروه، کسانی هستند که تفکراتشان ترکیبی از وهابیت و سلفیت با اندیشه‌های اخوان المسلمین است. آنان با برخی رویکردهای حکومت مخالف بودند اما باور داشتند با استفاده از دستاوردهای دنیای مدرن، می‌توان اندیشه‌ای اسلامی‌را در قالب اجتهاد تولید کرد تا بتواند با تمدن غربی مقابله کند. در این جریان، مانند وهابیت سنتی، نسبت به مظاهر مدرنیته و تکنولوژی بدبینی وجود نداشت. مبلغان مذهبی مانند سلمان العوده، عائض القرنی، سفر الحوالی و ناصر العمر را می‌توان برخی نمایندگان این تفکر دانست و همچنین برخی روشنفکران مانند عبدالعزیز القاسم و عبدالله حامد نیز در این حرکت سهیم بودند. بعد از حمله جهیمان به مسجد الحرام و امنیتی شدن فضا در سعودی، بسیاری از این مبلغان به زندان افتادند و تا سال‌های ۱۹۹۷ اندک اندک آزاد شدند. البته برخی مانند سلمان العوده در زندان تغییر موضع داده و از جریان سلفی، دورتر و به اسلام لیبرال (اللیبرو-اسلامی) نزدیک شدند. این نحله اصل حکومت سعودی را مشروع می‌دانستند و صرفا مایل بودند از راه‌های غیر خشونت‌آمیز مانند نصیحت حاکمان، برخی رویکردهای غلط حکومت را اصلاح نمایند. برخی معتقدند محمد بن سرور که سلسله جنبان جریان سلفی سروری است را می‌توان ذیل سلفی‌های اصلاح‌طلب دسته‌بندی نمود. این گروه کارمند شدن و پذیرش مشاغل نظامی‌را نیز نامشروع نمی‌دانستند.

  1. نئو سلفی‌ها

قبلا اشاره شد که جریان‌های جدید در بستر حوادث و تاریخ پر فراز و نشیب منطقه متولد می‌شوند. یکی از این جریان‌ها که استفان لاکروا آن را سلفیون الجدد یا نئوسلفیان معرفی می‌کند، طی دهه هفتاد میلادی و در حاشیه جریان الصحوه الاسلامیه (بیداری اسلامی) شکل گرفت اما از بعد فکری و اجتماعی با آن متفاوت بود. مفهوم سلفی‌های جدید برای آن دسته از سلفی‌ها به کار می‌رود که حکومت سعودی را از اساس نامشروع می‌دانند و هر گونه تعامل با آن از جمله استخدام شدن در هر بخشی را حرام می‌دانند. لاکروا می‌توانست از واژه جهادی، تندرو و یا رادیکال برای نامگذاری این گروه استفاده کند اما او ترجیح می‌دهد این واژه‌ها را به کار نگیرد. در صورتی که از ترکیب سلفی‌های تندرو و رادیکال بهره می‌جست، به‌طور طبیعی بخشی از وهابیت سنتی که در اجرای حدود و انجام دستورات دینی، دارای تعصب شدید بوده و ظاهر خود را با لباس‌های کوتاه و ریش بلند آراسته می‌کنند اما کلیت سیستم سعودی را می‌پذیرند، شامل می‌شد و لاکروا مایل به تفکیک این دو دسته بود. همچنین کلمه سلفی به معنای بنیادگرا بوده و در خود معنای تندروی و تشدد را دارد. لذا او برای نشان دادن طیفی که خواهان برپایی دولت اسلامی، مبارزه و جهاد مسلحانه هستند از پیشوند نئو بهره می‌برد. اینان البانی را اصلی‌ترین نظریه‌پرداز خود معرفی می‌کنند و سپس دست نوشته‌های جهیمان و ابومحمد المقدسی را به عنوان مانیفست خود می‌دانند. موج انفجارهای تروریستی در دهه نود که عربستان را فراگرفت، القاعده و دیگر گروهای جهادی، یا مجری عملیات بودند و یا از بعد ایدئولوژیک آنرا تایید می‌کردند. نئوسلفی‌ها دموکراسی را شرک و کفر می‌دانند و تنها حکومت مشروع را خلافت اسلامی‌معرفی می‌کنند که شریعت را پیاده می‌سازد. آنان هر نظامی‌که در قوانین خود از احکام عرفی به جای شریعت بهره می‌برد را کافر می‌دانند. نئوسلفی‌ها بعد از دهه هفتاد نیز توسعه پیدا کردند و برخی گرایش‌های آنان مانند جبهه النصره و یا داعش از بعضی موازین و اجتهادات سابق نیز عدول کرده و رادیکال‌تر شدند.

  1. اسلام‌گرایان لیبرال (اللیبرو-اسلامی)

این ترکیب برای معرفی جریانی به کار می‌رود که موسسۀ رسمی‌دینی و مبانی نظری وهابیت را نقد کرده و خواهان اصلاحات دموکراتیک در چهارچوب اسلامی‌می‌باشند. کسانی که به این صفت خوانده می‌شوند، هرگز خود را لیبرال نمی‌دانند بلکه این واژه از سوی تحلیل‌گران و رسانه‌ها به آنها اطلاق شده است. در فضای عربستان هر کس بخواهد گفتمان دینی حاکم که ستون فقراتش سلفیت و بازوانش وهابیت سنتی است را نقد کند به اباحی‌گری و لیبرال بودن متهم می‌شود. بعد از فراگیر شدن این عنوان، کسانی که برای دسته‌بندی و تحلیل جریان‌های فکری سعودی اقدام کردند نیز از همین واژه سودجستند. به عبارت دیگر هر نسخه دیگری که کمی‌تساهل و تسامح را در قرائت خود از اسلام داشته باشد، توسط جامعه مذهبی سعودی به لیبرال و یا سکولار (علمانی) بودن متهم می‌شود.

 در سال ۱۹۹۸ که هنوز افرادی مانند سلمان العوده و سفر الحوالی کماکان در زندان بودند، گروهی از سلفی‌ها، مورد عفو قرارگرفته از زندان خارج شدند. در غیاب چهره‌های مهم جریان‌های فکری، بازگشت گروهی به میدان اندیشه که رقیب جدی برای نقش آفرینی وجود نداشت، سبب شد نظریات انتقادی آنان به ویژه نسبت به نظام معرفتی وهابیت سنتی در فضای رسانه‌ای و اجتماعی، بسیار جلب نظر نماید. این دست از سلفیان معمولا در زندان فرصتی را برای بازنگری داشتند و از سوی دیگر واقع‌نگری با گذر ایام، بر آرمان خواهی پیروز می‌شود و ثمره ‌آن تساهل و تسامح خواهد بود. وقتی این طیف از منتقدان پا به‌عرصه گذاشتند، گروهی از لیبرال‌ها و شیعیان که در سال‌های قبل نظرات خود را مطرح کرده بودند نیز میدان عمل را آماده دیده به این طیف پیوستند. به علت تنوع هوادارن که هر کدام از یک طبقه، قبیله و بافت اجتماعی خاص می‌آیند، این جریان به شدت متنوع می‌باشد به گونه‌ای که برخی تحلیل‌گران آن را نمونه‌ای برای بازتاب دادن تنوع فکری و فرهنگی موجود در عربستان می‌دانند. در درون این طیف گسترده، می‌توان دو نحله را از هم متمایز نمود. گروهی که در رویکرد انتقادی خود با حوزه سیاست، اساسا کاری ندارند و صرفا زمین مسائل اجتماعی و فرهنگی را برای حرکت و نقش آفرینی انتخاب کرده‌اند. به‌عبارت دیگر بازی سیاسی در این گروه بسیار در لایه‌های زیرین مخفی شده و بر فرض وجود، به کلی دیده نمی‌شود. گروه دوم در تعامل با نظام و مسائل سیاسی، کاملا فعال عمل کرده و از حرکت در حوزه قدرت ابائی ندارد.

عناصر اصلی جریان (اللیبرو-اسلامی)

الف: بنیادگرایان گذشته، منتقدان کنونی

برخی از چهره‌های مهم این جریان که در گذشته وهابی بوده و گرایش‌های رادیکال داشتند، اکنون در طیف مخالفان و منتقدان وضع موجود عربستان هستند. حسن ‌بن‌  فرحان المالکی و منصور النقیدان دو تن از سرشناسان جریان اسلام‌گرای لیبرال هستند. دهه هشتاد، وقتی عربستان در اوج وهابی‌گری و افراط‌گرایی مذهبی به‌سر می‌برد، این دو نفر، نوجوانی و دوران تکوین شخصیت خود را سپری می‌کردند. حسن المالکی در حال حاضر یکی از منتقدین جدی نظام معرفتی وهابیت در ابعاد تاریخی، اعتقادی و فرهنگی است. او با نقد جدی عبدالوهاب و ابن‌تیمیه، پروژه خود را پیش می‌برد و بر این باور است بدون بازنگری جدی مبانی سلفیت، امکان هیچ‌گونه پیشرفت وتوسعه‌ای وجود ندارد.

النقیدان در نقد خود پا را از مالکی هم فراتر گذاشته و اساس سلفیت را به عنوان یک مذهب نقد می‌کند و حتی خواهان ریشه کن شدن آن است. وی معتقد است سلفیت میراثی جز فردیت، خشونت و اطلاق‌گرایی ندارد و باید مذاهبی که در تاریخ اسلامی‌مشهور به تساهل و تسامح بودند، مجددا احیا شوند. او بعد از انفجارهای مرگبار ریاض، رسما خشونت مذهبی کور و تروریسم را به وهابیت نسبت داد. این دو نفر نسلی از سلفی‌های تغییر موضع داده را نمایندگی می‌کنند که اکنون جزء اسلام‌گرایان لیبرال محسوب می‌شوند. افرادی مانند مشاری الذایدی و عبدالله العتیبی که اکنون نیز روزنامه نگار هستند را هم‌چنین می‌توان به این لیست افزود. در هر صورت اکنون نسلی از این افراد در عرصه فکری سیاسی عربستان حضور دارند که در نوع خود کم‌نظیر است.

ب: کوشندگان سیاسی

فعالان سیاسی بسیاری را می‌توان ذیل این عنوان معرفی نمود که اکنون خود را اسلام‌گرای لیبرال می‌دانند اما به‌عنوان نمونه فقط دو تن از آنان را که آوازه بیشتری دارند را معرفی می‌کنیم.

عبدالعزیز القاسم، وی در دهه پنجم عمر به سر می‌برد و گفته می‌شود که نامه مشهور تحت عنوان مذکره النصیحه و یا خطاب المطالب را امضا کرده بود. این نامه یکی از نمودهای عینی پیدایش و تکاپوی جریان الصحوه یا حرکت بیداری اسلامی‌عربستان در دهه هشتاد بود. همچنین عضو موسس گروهی با عنوان کمیسیون دفاع از حقوق شرعی بوده که در زمان خود(دهه ۹۰) برای حاکمیت سعودی عبور از خطرناک‌ترین خطوط قرمز محسوب می‌شده است. مدتهاست که در آثار خود بر مساله دموکراسی، جامعه مدنی و شهروندی تاکید می‌کند. او باور دارد که این مفاهیم، هیچ گونه تعارضی با اسلام ندارد. با توجه به اینکه بخشی از طیف سنتی محسوب می‌شد در سال ۲۰۰۲ طی یک کنفرانس به شدت از نظام آموزش مبتنی بر مبانی وهابیت و سلفیت انتقاد نمود که از آن به عنوان یک آبروریزی بزرگ برای وهابیت نام برده شد.

عبدالله الحامد یکی دیگر از فعالان سیاسی است که در دهه نود نیز به شدت علیه حکومت فعالیت می‌نمود. وی پیگیر مسائل حقوق بشری در عربستان است و از نزدیکان حسن المالکی محسوب می‌شود. او سلفیت کنونی را یک کاریکاتور از سلفیت واقعی می‌داند و بر این باور است که افکار محمد عبده در خصوص مواجه با مدرنیته می‌تواند راه‌گشا باشد.

ج: لیبرال‌ها

گروه دیگر فعال در این جریان مهم، لیبرال‌هایی می‌باشند که ذیل نظام و جامعه محافظه‌کار سعودی امکان حضور و تاثیرگذاری را نداشته‌اند. یکی از این لیبرال‌های کهنه‌کار، محمد سعید طیب است. او که متولد ۱۹۳۹ می‌باشد یک پان‌عربیست به‌تمام معناست و از بازماندگان نسل جمال عبدالناصر محسوب می‌شود. وی بعد از جنگ اول خلیج فارس به بازنگری در اندیشه خویش اقدام نمود. وی معتقد است باید بین اسلام‌گرایان و طیف‌های لیبرال و مارکسیست نزدیکی و نوعی ائتلاف بر اساس اشتراک منافع صورت گیرد.

د: شیعیان

عربستان سعودی در بطن جنبش وهابیت، متولد گردیده و این جنبش به ستیز و دشمنی با تشیع شهره می‌باشد، لذا وضعیت شیعیان در چنین بستری از پیش تعیین شده است. وهابیت در طول تاریخ، یکی از اهداف خود را مبارزه بی‌امان با تشیع و اندیشه‌های شیعی معرفی کرده. شیعیان عربستان یکی از محروم‌ترین طوایف به‌شمار می‌آیند که برای تصدی مناصب عالی مدیریتی و حتی برای استخدام‌های ساده دولتی به‌آنان اعتماد نمی‌شود. تبلیغات شدید علیه شیعه و معرفی آنان به عنوان عده‌ای مشرک و دشمن وطن، از آنان شهروندان درجه چندم ساخته است. منطقه شرقیه که اغلب نفت عربستان از آن استخراج می‌شود، دارای اکثریت شیعه است و تدابیر شدید امنیتی در آن برقرار است و با هر نوع تجمع و برنامه اجتماعی فرهنگی شیعه با نگاه امنیتی برخورد می‌شود.

شیعیان در جریان موسوم به اسلام لیبرال بسیار فعال شدند و از آن به‌عنوان روزنه‌ای برای ابراز وجود بهره بردند که از بسیاری وجوه با منافع ‌آنان هم‌پوشانی دارد. نگاه تکثرگرای این جریان، خود به خود فضا را برای شیعیانی که همیشه رانده شده‌اند باز می‌کند. سه تن از فعالان شیعه در این جریان محمد محفوظ، زکی المیلاد و جعفر الشایب می‌باشند. آنان به علت فعالیت‌های خود در دهه هشتاد از منطقه شرقیه گریختند و سپس با موافقت‌های انجام شده در سال ۱۹۹۳ مجددا به عربستان بازگشتند. این گروه از شیعیان تحت تاثیر انقلاب اسلامی‌قرار گرفته و ابتدا رویکرد برانداز داشتند و با وجود زمینه ذهنی علیه شیعیان، نتوانستند هم‌پیمانانی را در جریان اسلام‌گرای سنی برای خود پیدا کنند. اما بعد از شکل‌گیری جریان اسلام‌گرای لیبرال ضمن آنکه به تعدیل افکار خود اقدام نمودند، توانستند از داخل گروه‌های سعودی، هم‌فکرانی را نیز برای خود فراهم آورند. در حال حاضر اغلب نوشته‌ها و فعالیت‌های آنان بر مساله شهروندی و ملی‌گرایی سعودی متمرکز است.

جمع بندی

آنچه بیان شد نقشه‌ای کلی از  مناسبات جریان‌های فکری در عربستان سعودی است. بعد از سال ۱۹۹۹ برخی چهره‌های شاخص جریان الصحوه مانند سلمان العوده و سفر الحوالی از زندان آزاد شدند. این دو و طیفی از سلفیان تغییر موضع داده، بعد از عملیات یازده سپتامبر آنرا به شدت محکوم کردند و با این محکومیت، گامی‌از اسلام سلفی با رویکرد ضد غربی فاصله گرفته و به سمت اسلام میانه‌رو یا به تعبیر خودشان اسلام لیبرال، نزدیک شدند. در حال حاضر نزاعی زیر پوستی بین برخی جریان‌های معتدل‌تر سلفی عربستان در جریان است. همه این گروه‌ها می‌خواهند میوه تحولاتی که از دهه هفتاد آغاز گردید و با عنوان کلی بیداری اسلامی‌شناخته می‌شود را خود از شاخه جامعه برچینند. این جریان‌ها به خوبی می‌دانند طیف نئوسلفی با دست به سلاح بردن در داخل عربستان و اقدامات مسلحانه، عملا نامه تدفین خود را مهرو امضا کرده و دیگر در منظومه قدرت نرم و سخت جامعه عربستان، جایی نخواهد داشت. از سوی دیگر جریان وهابیت سنتی نیز به علت حضور در ساختار تشکیلات رسمی‌و همچنین جمود فکری، توان نوآوری و بازی سازی در عرصه اجتماعی را از دست داده است. تنها گروه‌های اسلام‌گرا و یا لیبرالی باقی می‌مانند که توان برقراری رابطه با بدنه جامعه را داشته باشند. بنابراین دو گروه الصحوه با گرایش افرادی هم‌چون سلمان العوده و نیز طیف اسلام‌گرایان لیبرال دو رقیب جدی برای به دست آوردن شریان اصلی جامعه محافظه کار عربستان می‌باشند.

Print Friendly
محمدجواد خلیلی
محمدجواد خلیلی
دانش آموخته حوزه علمیه قم دانشجوی دکتری علوم سیاسی پژوهشگر اندیشه سیاسی اسلامی و جهان عرب

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *