اهل سنت و نگاه به گذشته، شیعه چشم دوخته به آینده

در باور اهل سنت مهم‌ترین مؤلفه و تکلیف حکومت اسلامی‌برقراری امنیت و داشتن اقتدار است؛ امری که در عصر خلفای راشدین و حکام اولیه بنی امیه به طرزی غرورآفرین محقق شد. در حالی که شیعه همواره ملاک را در شأن حاکم و رهبر جستجو کرده و مهمترین عنصر و ویژگی حاکم و حکومت را در اجرای عدالت می‌بیند.

در یک نگاه کلی، احادیث نبوی موجود در کتب اهل سنت که درباره اِخبار از امور آینده هستند، چند دسته می‌باشند: احادیثی که به بیان علامات صغری، فتنه‌ها، مبشرات و علامات کبری یا همان اشراط الساعه می‌پردازند. به اعتقاد اهل سنت این اخبار و احادیث به امت کمک می‌کند تا راه خود را در حوادث دشوار آینده پیدا نماید و در شرایط دشوار، دارای بینه و نشانه راه باشند. بنابر این اعتقاد، پرداختن پیامبر(ص) به این مطالب از مقتضیات رحمت الهی به امت و از دلائل شفقت و مهربانی رسول خدا (ص) نسبت به آنان است. اما در عمل به دلیل جهل و یا مقاصد دیگر همواره از این نشانه‌ها و اخبار سوء استفاده شده و در خدمت برخی مقاصد خاص قرار گرفته است که شاید در موارد متعددی ناشی از هیجانات مذهبی و یا علاقه به آسرارآمیز کردن امور و نشان دادن ماورایی بودن ماهیت وقایع و رخدادهای پیرامون مومنین بوده است. طبیعتا سرّ آمیختگی، جذابیت‌هایی دارد که ذهن انسان را به خود جلب می‌نماید و گاه مبلغان مذهبی از همین ویژگی برای جذب افراد به دین و با انگیزه الهی استفاده نموده‌اند. اگر یک پدیده در یک عصر خاص، مصداق همان پیشگویی قرار گیرد که در احادیث به آن اشاره شده است، حکم آن و تکلیف مسلمین نیز در مورد آن، بر اساس آنچه در روایات آمده خواهد بود. در مواردی هم برای حفظ مذهب و طرد مخالفان عقیدتی به این‌ احادیث استناد می‌شود. شاید یکی از بارزترین مصادیق این داستان، در میان جریان‌ها و مذاهب مختلف اسلامی‌همین است که طرف مقابل خود را مصداق دجال معرفی شده در روایات می‌دانند. از طرف دیگر همین استفاده‌های ابزاری آسیب‌های فراوانی نیز در پی داشته است. تشکیک در مصادیق علامت‌های آخرالزمان و فتنه‌ها و نیز تخریب این علم در ذهن مردم با تطبیق‌های نامناسب و شتابزده، از جمله این استفاده‌های غلط می‌باشد. گاهی نیز به منظور دمیدن روح امید در جامعه و امت مایوس و دلسرد به این احادیث استناد می‌گردد. همچنین در برخی موارد برای تسلی دادن به دردها و مرحمی‌بر تلخ‌کامی‌ها از این احادیث استفاده می‌شود. بی‌شک در اینجا نمی‌توان از انگیزه‌های سیاسی و مقاصد حکام در سوءاستفاده یا جعل این قسم احادیث چشم پوشید.

از جمله این سوء استفاده‌های سیاسی، جعل و یا پر رنگ کردن احادیثی است که جامعه اسلامی‌را از بخش ایجابی این احادیث محروم کرده و روحیه‌ای سلبی و منفعل را در بدنه متدین جامعه تلقین می‌نماید. با تاکید بر فتنه‌های پیش رو و سیاه نشان دادن آینده، مومنان به سکوت و عدم اقدام به مقابله با مفاسد و عدم قیام در برابر حکام جور دعوت می‌شوند. مخالفت با حاکم حتی اگر ستمگر و فاسق باشد ؛ مصداق ورود در فتنه است که باید از آن اجتناب کرد. اصولا امروز، با همه مشکلات آن از آینده بهتر است و نباید گمان کرد که می‌توان آینده‌ای بهتر رقم زد. جامعه ایده‌آل و بهتر، در گذشته بوده است. دوره صدر اسلام، دوران طلایی است و بهتر از آن روزگار وجود ندارد، و هر چه از آن دوران فاصله گرفته می‌شود، فضل زمانه کمتر می‌گردد. بنابراین فرد مسلمان باید نماز وروزه و حج و زکات به پا دارد و تابع حاکم خود باشد تا به فلاح دنیا و آخرت برسد. بخاری گوید:

حدثنا محمد بن یوسف، حدثنا سفیان، عن الزبیر، عن عدی قال: أتینا أنس بن مالک فشکونا إلیه ما نلقى من الحَجَّاج، فقال: «اصبروا فإنه لا یأتی على الناس زمان إلا الذی بعده شر منه حتى تلقوا ربکم سمعت هذا من نبیکم صلى الله علیه وسلم».[۱]

وقتی از ظلم‌های بی‌شمار حجاج در نزد انس شکایت می‌شود، وی امر به صبر می‌کند و با نسبت دادن این کلام به پیامبر (ص) که همواره آینده بدتر از امروز است، آنها را متقاعد می‌کند تا ظلم حجاج را بپذیرند و بدانند که بدتر از اینها در انتظار آنان است. ابن کثیر در النهایه و نیز قرطبی در کتاب التذکره و دیگران فصلی با این عنوان آورده‌اند که «لایاتی زمان الا والذی یاتیه شر منه». پس به طور کلی آینده تاریک و گذشته روشن و درخشان است. طبیعتا انسان مومن دل در گذشته دارد و از شرایط نامطلوب امروز هم نباید شکوه کند و یا دست به اقدامی‌بزند چرا که آینده بدتر خواهد بود.

قال أحمد: حدثنا قتیبه بن سعید، حدثنا لیث بن سعد عن عیاش بن عباس عن بکر بن عبد الله عن بشر بن سعید أن سعد بن أبی وقاص، قال عند فتنه عثمان بن عفان أن رسول الله صلى الله علیه وسلم قال: إِنها ستکونُ فتنهٌ القاعدُ فیها خیرٌ من القائم والقائم خَیر من الماشی والماشی خیرٌ من الساعی. قال: أرأَیتَ إِن دخل على بیتی فبَسَطَ یده أی لیقتلنی قال کُنْ کابن آدَم.[۲]

بر اساس این احادیث که از فراوانی بالایی برخوردارند، بهترین کار همانی است که امثال عبدالله بن عمر، ابوموسی اشعری، سعد ابی وقاص‌ها برگزیدند و در تقابل امام علی(ع) و اصحاب جمل یا صفین، جانب هیچ طرفی را نگرفتند. این مطلب تا جایی مورد تاکید قرار می‌گیرد که حتی مبرر و مجوز ترک امر به معروف و نهی از منکر نیز صادر می‌شود. بنا بر این حدیث در زمان امویان و سیطره حکام شام بر جهان اسلام و رواج فسق و فجور در میان بزرگان مسلمانان و خلفایشان، ترک امر به معروف و نهی از منکر کاملا موجه و پذیرفته شده بود. طبیعت سیطره این طرز فکر بر ذهن‌های مسلمانان این بود که امام حسین (ع) یا هر مصلح دیگری تنها بماند.

در تلقی اهل سنت دوران اولیه و صدر اسلام تکرار ناشدنی و ایده‌آل است و مبالغه‌های صورت گرفته در عهد معاویه و پس از وی، تصویری اسطوره‌ای از آن زمان در اذهان مومنین ایجاد کرده است و در مشکلات موجود، یادآوری آن شکوه و عزت است که بر دردها تسلی می‌شود. در باور آنان مهمترین مولفه و تکلیف حکومت اسلامی‌برقراری امنیت و داشتن اقتدار است، امری که در عصر خلفای راشدین و حکام اولیه بنی امیه به طرزی غرورآفرین محقق شد. در حالی که شیعه همواره ملاک را در شأن حاکم و رهبر جستجو کرده و مهمترین عنصر و ویژگی حاکم و حکومت را در اجرای عدالت می‌بیند. از اینروی تاریخ در نظر شیعه پیوسته مملو از ظلم و جنایت است و حتی در مقاطعی که قدرت در دست شیعه بوده نیز مطلوب قلبی آنان حاصل نشده است. به همین دلیل است که شیعیان غالبا حتی نسبت به شاهان صفوی همچون شاه عباس نیز نگاهی انتقادی دارند، در حالی که اهل سنت شخصیت مشابه او و حتی پایین‌تر از او را نیز تقدیر و تجلیل می‌نمایند. برخلاف اهل سنت شیعه همیشه نگاه به آینده دارد و منتظر تحقق عدل جامع در عصر مهدوی است و این امر شیعه را به تلاش و تکاپو و زمینه‌سازی ظهور وامی‌دارد.

[۱] – سنن ترمذی،ج۴، ۴۹۲، ح۲۲۰۶

[۲] -ترمذی در الفتن در شماره ۲۲۹۰ این حدیث را آورده و آن را حسن دانسته است.

Print Friendly
مرتضی آقامحمدی
مرتضی آقامحمدی
استاد سطوح عالی حوزه و دانشگاه دکتری مطالعات اسلامی دکتری شیعه شناسی پژوهشگر مطالعات راهبردی

1 دیدگاه

  1. عبدالله گفت:

    با سلام؛
    با توجه به اینکه اهل‌سنت اعتقاد به ظهور مهدی و حکومت عادل حضرت عیسی دارند، آیا فکر نمی‌کنید این “آینده‌نگری” منحصر به شیعه نباشد؟!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *