سید قطب کیست؟

سید قطب ابراهیم در نهم اوکتبر ۱۹۰۶ در روستای موشا از توابع اسیوط زاده شد. او به مدرسه رفت و در طی چهار سال در سن ده سالگی موفق به حفظ کل قران شد و در سایر درس‌ها هم موفق بود. وی در سال ۱۹۲۱ برای مدت چهار سال به نزد دایی خود احمد حسین عثمان – که به تدریس و روزنامه نگاری اشتغال داشت- فرستاده شد تا ادامه تحصیل دهد.

به فاصله کمی از همان سن پایین از سال ۱۹۲۴ در قاهره به شغل معلمی درآمد و نیز به عنوان روزنامه نگار و شاعر و مصحح روزنامه فعالیت خود را آغاز کرد. محمد قطب نقل کرده که برادرش از همان زمانی که نزد دایی خود در بین سال‌های ۱۹۲۱تا ۱۹۲۵، به سر می‌برد با عباس عقاد ارتباط گرفت. این ارتباط، به منزله گشایش دریچه‌ای از فرهنگ اروپایی به روی قطب بود. عقاد هم از حیث فرهنگ عامه و هم از حیث ادبیات علمی، از نزدیک با فرهنگ غرب آشنا بود. عقاد هم از حیث فکری و هم از حیث ایجاد فرصت کار در روزنامه‌ها برای رفع مشکلات مادی، در زندگی قطب نقش داشت. او از سال ۱۹۳۳ تا زمان استعفا در ۱۹۵۲ در وزارت معارف اشتغال داشت. وی در سال ۱۹۴۸ برای تکمیل تحصیلات، به ایالت متحده اعزام شد و در سال ۱۹۵۰ به مصر بازگشت. وی پس از بازگشت از آمریکا کتاب خود «امریکا آلتی رایت» را به نگارش درآورد. در پی تظاهراتی که در سال ۱۹۵۴ شکل گرفت عده‌ای از اخوانی‌ها از جمله قطب دستگیر شده و به سه ماه زندان محکوم شد. پس از مدتی سوء قصد نافرجامی به جان عبدالناصر شد و بسیاری از اعضای اخوان، از جمله سید قطب برای بار دیگر دستگیر و زندانی شدند. به خاطر مشکلات جسمی که قطب داشت، در سال ۱۹۶۴ به وساطت عبدالسلام عارف، رئیس جمهور عراق از زندان آزاد شد.

  اما دوباره در سال ۱۹۶۵ قطب در رأس آلبر بازداشت گردید. و در حالی که در زندان از بیماری رنج می‌برد حکم اعدام او صادر گردید.  سید قطب ادیبی توانمند است که با کلام گرم و پر حرارت و قلم مسحور کننده‌اش سهم به سزایی در میراث ادبی مصر دارد. افراد زیادی در کشورهای مختلف اسلامی به شخصیت و آثار قطب علاقمند بوده و هستند. در میان مکتوبات بسیاری که از او برجای مانده است، بی شک کتاب «معالم فی الطریق» در زمره تاثیرگذارترین آثار مکتوب در تاریخ معاصر جهان اسلام به شمار می‌رود. آنچه که قطب در این کتاب «نشانه‌های راه» نامید، به منظور رهایی کشورهای اسلامی از قوانین ساخته بشر از قبیل مارکسیسم و ناسیونالیسم و دیگر مکاتب باطل پایه ریزی شده بود. با این همه این کتاب بیش از اینکه هدف مؤلف را تأمین نماید در اختیار جریان‌های تکفیری‌ای قرار گرفت که نوک پیکانشان به سوی مسلمانان و جهان اسلام نشانه رفت.

  بی شک سید قطب از شخصیت‌هایی است که در سال‌های آخر حیات خود و بخصوص در دوران پس از خود، نقش بسزایی در اوضاع به وجود آمده در جهان اسلام دارد. جریان‌های اسلام گرا در دهه هفتاد و پس از آن، از افکار و آثار سید قطب ملهم گردیدند و با اتکا به نوشته‌های او حرکت‌های اعتراضی و نیز مسلحانه خود را در مصر شروع نمودند. قلم قطب، جامعه هیجان زده مصر آن زمان را شعله ور کرد و به دکترینی برای گروه‌های تکفیری مبدل شد. تأثیر قطب فقط محدود به جامعه مصر نیست، بلکه طبقات ناراضی در دیگر کشورهای اسلامی نیز از کتب او و بخصوص، «معالم فی الطریق» تأثیر پذیرفتند.

Print Friendly, PDF & Email
مرتضی آقامحمدی
مرتضی آقامحمدی
استاد سطوح عالی حوزه و دانشگاه دکتری مطالعات اسلامی دکتری شیعه شناسی پژوهشگر مطالعات راهبردی