هویت اورآسیایی روسیه

اوراسیاگری ایدئولوژی‌ای است که به روسیه و ملحقات آن هویتی اروپای- آسیایی می‌دهد، با فرهنگی آمیخته از هویت اسلاو و ترک مسلمان، که در این میان روسیه می‌بایست هویت آسیایی خود را پررنگ‌تر نماید. در واقع اوراسیاگرایی تحلیلی هدفمند در راستای منافع روسیه است. شکست روسیه در جنگ کریمه در ۱۸۵۵ و مسائل دیگر، برخی مسئولان روس را برآن داشت تا نگاهشان را از اروپا به سمت شرق بگردانند. اینان نخستین کسانی بودند که در تعریف هویت روسیه، جنبه امپراطوری‌خواهانه آن در آسیا را در نظرمی‌گرفتند. اگر با رقیب قوی نمی‌توان جنگید، می‌توان فضای دیگری که خالی از آن رقیب باشد را ایجاد کرده و در آن حکمرانی نمود. درقرن نوزده که این ایده مطرح شد تبیین روشنی از مفهوم اوراسیا وجود نداشت و فقط نوعی تسکین دهنده ژئواستراتژیک برای ناکامی‌روسیه در اروپا بود، نه اینکه آنها به طور طبیعی روسیه را آسیایی بدانند. در دهه ۱۹۸۰ بار دیگر ایده اوراسیا در اتحاد جماهیر شوروی مطرح شد و به عنوان نواوراسیاگرایی( که به اختصار اوراسیاگرایی نامیده می‌شود) به حیات عمومی‌روسیه راه یافت. از همان زمان السکاندر دوگین از شخصیت‌های اصلی طرفدار این نظریه بوده است. به عقیده دوگین به طور طبیعی بر اساس چهار منطقه تمدنی، چهار فضای بزرگ وجود دارد که عبارتند از منطقه: امریکایی، افریقا-اروپایی، آسیا-اقیانوسیه و اوراسیایی. روسیه در مرکزیت اوراسیا قرار دارد و کشورهای حوزه بالتیک و نیز جمهوری‌های شوروی سابق و بالاخره مانچوری (استانی در چین)، ژینجیان تبت و مغولستان را زیرچتر خود می‌گیرد. او همچنین با آلمان، ژاپن و ایران هم پیمان خواهد بود. هم پیمانی این فضاهای بزرگ که با بلوک اوراسیایی رهبری می‌شود، وزنه تعادلِ مقابلِ هژمونی آتلانتیک که توسط آمریکا رهبری می‌شود را خواهد ساخت. این موضع سبب شده تا مورد انتقاد شدید متخصصان امریکایی که گسترش استانداردهای امریکایی به سراسر جهان را لازمه برقراری ثبات در دنیا می‌دانند، قرار گیرد. غالب ایرانیانی که در غرب به تحصیل علوم سیاسی پرداخته‌اند از منظر یک اروپایی به او می‌نگرند و از همین روی نگاهی منفی به او دارند و گاه تعبیرات تندی علیه او استفاده می‌کنند. از طرفی برخی دیگر هم که سخنان دوگین در تمجید انقلاب ایران و مسئولان ارشد نظام را شنیده‌اند، شیفته او می‌باشند. این در حالی است که نگاه عالمانه و بی‌طرفانه در جایی بین این دو قرار می‌گیرد.

اگرچه دوگین و طرفداران این نظریه به صراحت نگویند، اما ایده اوراسیا به روسیه این امکان را می‌دهد که در منطقه جغرافیای خاص، امپراطوری خود را داشته باشد. حال که روسیه توان سیطره بر دنیا را ندارد و رقیب قدرتمندی به عنوان تمدن غرب که در رأس آن امریکا است، در مقابلش قرار دارد، حداقل می‌تواند در محدوده‌ای خاص متناسب با جغرافیا و فرهنگ خود، قدرت اول و شبه امپراطوری باشد. آنها از جهان چندقطبی سخن می‌گویند. اگر قرار نیست ما تنها قطب موجود باشیم، پس باید با جهان تک‌قطبی که خواهان نابودی ما است، مقابله نماییم. وقتی آن یک قطب را نمی‌توان نابود کرد، باید تلاش کرد که چند قطب دیگر هم اضافه شوند تا جهان از تک قطبی بودن، خارج شود. رسمیت یافتن چند قطب و قرار گرفتن آنها در مقابل قطب قدرتمند، به او این اجازه را نمی‌دهد که روسیه‌ی اوراسیایی را نابود نماید.

در مفهوم ” اوراسیا ” هر دو جنبه آسیایی و اروپایی بودن وجود دارد. در واقع این عنوان اروپایی و آسیایی بودن را برای روسیه اثبات می‌کند، درحالی که از زاویه‌ای دیگر، انکار هر دو می‌باشد. جامعه روسیه از دیرباز با کلیتِ تمدن اروپایی یک نوع انشقاق طبیعی دارد. این حالت حتی در زمان تزارها در خاندان سلطنتی و نیز در حزب کومونیست و جامعه روسیه وجود داشته است. در درون یک حزب آهنین مثل حزب کمونیست هم تصور مشترکی نسبت به هویت اروپایی وجود نداشته و تصورات و عمل گورباچف به طور کامل با برژنو فرق داشت و به طور طبیعی یک انشقاق درونی و تصورات متکثری در قبال تمدن اروپایی وجود دارد. البته این تکثر غیر از وجود چپ و راست در اروپا است. دموکرات مسیحی‌ها با سویالیست‌ها در آلمان فرق می‌کنند، ولی تفاوت آنها در خط مشی است، اما در جوهره تمدن غرب با هم مشترک هستند، در حالی که در روسیه، تفاوت بیش از این مقدار است و دو نوع تلقی مختلف موجود است. هسته اصلی ایده اوراسیا این است که روس‌ها توان و ظرفیت کار و فعالیت به سبک اروپای را ندارند و نیز فاقد فرهنگ و ساختار ذهنی و اجتماعی اروپایی می‌باشند و اروپا هم آنها را به عنوان بخشی از خود نمی‌بیند و با این وجود روس‌ها نمی‌توانند در اروپا سروری نمایند (البته داستان حوادث جنگ جهانی دوم و تبدیل شدن شوروی به ابرقدرت داستان دیگری است و به آنچه در اینجا گفته می‌شود ربطی ندارد)، از طرف دیگر برای روسیه سخت است که خود را آسیایی و به تعبیری متعلق به جهان عقب‌مانده بداند. ایده اوراسیا کمک می‌کند تا هم روس‌ها خود را بالاتر از آسیا ببینند و در عین حال در بخشی از آن سروری نمایند و هم‌زمان نگاهی هم به اروپایی بودن خود داشته باشند، در حالی که ملتزم به رفتاری در شأن و سطح اروپایی نباشند. در حال حاضر خود روسیه تمایل به گرایش به سوی متحدان آسیایی خود دارد تا غرب و اگر او بخواهد هم غرب حاضر نیست او را بپذیرد. در نتیجه در مجموعِ معادلات روسیه، وزنه‌ی آسیا سنگین‌تر از جاهای دیگر است.

البته این کلام بدان معنا نیست که مسکو نیز بر اساس همین خط فکری رفتار می‌کند. واقعیت دیگر این است که در جهان موجود، در جهان غیرغربی، طبقاتی که به عنوان واسطه و رابط کشور خود با جامعه غربی هستند، در کشور خود نفوذ و ثروت و قدرت بیشتری دارند، حتی در جایی مثل ژاپن، چین تا بنگلادش و پاکستان در همه این کشورها اینچنین است. در جوامع متعلق به بلوک شرق سابق یعنی دقیقا پس از فروپاشی بلوک شرق، جامعه آزاد شد و کسانی قدرت و ثروت را در دست گرفتند که در زمان کمونیست‌ها زبان اروپایی‌ها را می‌دانستند و یا به نوعی با آنها ارتباط داشتند. در زمان یلتسین کسانی قدرت را در دست داشتند که عملا از غربی‌ها غربی‌تر موضع می‌گرفتند. این طبقه با سقوط پیمان ورشو در کل شرق اروپا از جمله روسیه فوق‌العاده ثروتمند گردید. اینها در مورد سیاست خاورمیانه‌ای روسیه از جمله سیاست در قبال ایران هم نفوذ دارند و نگاهشان به ایران نگاه غربی است. این افراد وجود دارند و پایگاه قدرتمند نفتی و اقتصادی و …دارند. در این شرایط چه پوتین و چه غیر او نمی‌تواند با نفوذ پولی واقتصادی و رسانه‌ای این افراد مقابله کند. پوتین از درون «کا گ ب» در آمده که اینها سنت روسی دارند و روس اصیل هستند، اما بالاخره آن جریان غربی دارای قدرت، غیرقابل انکار است. پوتین یا هر کس دیگر مجبور است اینها را داشته باشد و نمی‌تواند با آنها در بیافتد. با این حال اوراسیاگرایان گرایش غرب‌گرایانه را در سیاست خارجی روسیه برای منافع ملی این کشور زیان‌بار می‌دانند. دوگین معتقد است که پوتین باید در مقابل این دسته که او را احاطه کرده‌اند بایستد. او در کتاب خود «پوتین در مقابل پوتین»، رقیب اصلی پوتین را خود او می‌داند و معتقد است که پوتین در زمینه هویت روسی باید با خود کنار بیاید و اجازه ندهد غرب‌گراها بر سیاست خارجه روسیه تأثیر بگذارند.

Print Friendly
مرتضی آقامحمدی
مرتضی آقامحمدی
استاد سطوح عالی حوزه و دانشگاه دکتری مطالعات اسلامی دکتری شیعه شناسی پژوهشگر مطالعات راهبردی

دیدگاه ها بسته شده است