تکفیر بین دین و سیاست / التکفیر بین الدین و السیاسه

عنوان: التکفیر بین الدین و السیاسه

تکفیر بین دین و سیاست

نویسنده: محمد یونس

ناشر: مرکز القاهره لدراسات حقوق الإنسان، قاهره، مصر ۲۰۱۳

کتاب تکفیر بین دین و سیاست که نوسط محمد یونس منتشر شده و عبدالمعطی بیومی استاد دانشگاه اصول دین قاهره برای آن مقدمه ای عالمانه نگاشته است. این اثر که در قالب گفت و گوهای انتقادی پیرامون موضوعات مهم در جهان اسلام و با همکاری مجموعه ای از موسسات و مراکز علمی عربی تالیف شده، حاصل جلسات متعدد هم اندیشی بین اهل نظر می باشد. کتاب شامل ۱۱۶ صفحه در قطع وزیری، شامل شش فصل مستقل به همراه مقدمه و نتیجه گیری می باشد. نویسنده کتاب در پایان هر فصل، فهرستی از منابع و ماخذ را نیز اضافه کرده است و نیز برای هر فصل نیز عنوانی مستقل در نظر گرفته است. وی بیش از یک بار تاکید می کند که هدف از تالیف این اثر پیگیری روشمند نمونه های متعدد در تاریخ جهان عرب از آپارتاید اندیشه ای است. او انگیزه خود را چنین بیان می کند. انگیزه اصلی من برای این تلاش، نمایش ساده واقعیت تاریخ اندیشه اسلامی است که چگونه اهل فکر و اندیشه در این جوامع رانده می شدند و این فرایند شهامت اندیشیدن و نوآوری را از جامعه اسلامی سلب می کرده. این روند تکرار شوند مانع اصلی حل نشدن مشکلات و گره های کور نظری در جوامع مسلمان است. بعد از نگارش این اثر روشنفکران و جوانان بسیاری با من تماس گرفته و بیان داشتند که هرگز از این گونه وقایع تاریخی و ظلم به اهل نظر مطلع نبوده اند.

نویسنده در پایان مقدمه تاکید می کند که اکنون در شرایط گذار، جوامع اسلامی بی نهایت به فهم تاریخ تحول جوامع و تجربیات گذشته بیش از پیش نیازمند است. برای فهم علل تکفیر و راندن اندیشمندان باید اوراق تاریخ گذشته را خوب زیر و رو کرد و برای فهم تکفیر محمد عبده ومنصور فهمی وفرج فوده و طه حسین باید نحوه تعامل جامعه در گذشته نه چندان دور، با اهل فکر را بررسی نمود.

فصل اول: التکفیر و الحسبه والقانون الحدیث

 این فصل که با عنوان تکفیر، مجازات و قانون مدرن، نام گذاری شده است به بررسی زمینه های پیدایش مساله تکفیر در جهان اسلام می پردازد. در بخشی از فصل نویسنده بر مفهوم آزادی در شریعت اسلامی تاکید می کند و بیان می دارد که پیامبر شخصا بر هیچ کس مجازات ارتداد را جاری نساخته است و این دست مجازات ها ریشه در فقه حکومتی سده های میانه دارد. در دوران امپراطوری اسلامی نیاز به قوانین سبب شد بخش هایی از فقه فربه تر شده و این دست مجازات ها در درون آن تئوریزه شود. نویسنده در این فصل با مشابه سازی بر اساس وام گرفتن از وقایع تاریخی اقدامات کنونی که در جوامعی مانند مصر و دیگر کشورهای اسلامی را ادامه همان رضع تاریخی گذشته می داند. او معتقد است بازگذاشتن باب ارتداد در قانون کشورهای اسلامی (قانون احوال شخصیه که مساله مالکیت و هویت را بررسی می کند) را بهانه ای برای مقابله قانونی به بهانه دفاع از شریعت با اهل فکر و هنر می داند. او سپس لیستی بلند بالا از افراد را ذکر می کند که به علت باورهایشان مورد عتاب و خشم فقها قرار گرفته اند. أحمد أمین، أحمد صبحی منصور، عبد العظیم المطعنی و طه حسین برخی از این افراد هستند که به دلایل فکری و اندیشه ای برخی جریان های فکری با سو استفاده از مفاد قانون احوال شخصیه به مقابله و حذف این افراد پرداخته اند.

فصل دوم: احمد بن حنبل و محنه خلق القران

نام فصل دوم کتاب رنج های احمد بن حنبل است. نویسنده با بررسی وقایع مرتبط با حوادث و کشتارهای مذهبی که در تاریخ اسلام به دوران محنت خلق قرآن مشهور شده است، سعی در تبیین برخی روش ها در مقابله با نوآوری های فکری است. در این فصل رنج هایی که کسانی مانند احمدبن حنبل در مقابله با این موج متحمل شده اند را ناشی از دخالت سیاست در امور دینی و فکری می داند. در این دوران بر سر اینکه آیا قران مخلوق است یا خیر و آیا مانند ذات خداوند قدیم است و یا امری است حادث بین فقها و متکلمان نزاع های خونینی صورت گرفت که از آن به سبب حجم بالای کشتارهای و خشونت های سیاسی مذهبی به دوران محنت و یا رنج نام برده می شود.

فصل سوم: تکفیر احمد الخزاعی

در این فصل بعد از آنکه مسائل محنت دوران احمد بن حنبل بررسی می شود به بررسی علل تکفیر احمد الخزاعی فقیه دوران عباسی می پردازد. او در این فصل نشان می دهد که چکونه یک مخالفت سیاسی به مساله ای دینی تبدیل شده و برای آنکه دستگاه خلافت و قدرت همراهی و احساسات مردمی را با خود همراه کند در یک محاکمه غیر عادلانه به جرم ارتداد محاکمه و در ملا عام به صلیب کشیده می شود در حالی که مساله یک مخالفت سیاسی بود. در پی این مساله شاگردان خزاعی نیز تحت تعقیب قرار می گیرند و سرکوب می شوند که دلیل دیگری است بر سیاسی بودن اصل ماجرا.

فصل چهارم: تکفیر الحلاج

در این فصل نویسنده تکفیر حلاج توسط دستگاه قدرت و فقها را بررسی می کند. در این بخش ماجرای حلاج به عنوان یک صوفی بررسی می شود. مولف معتقد است که حلاج هر چند صوفی و یک استاد اخلاق محسوب می شد اما صوفیه دارای قواعی هستند از جمله آنکه اسرار خود را فقط برای اهلش هویدا می کنند اما حلاج در اقدامی بی سابقه این اسرار و نیز دعوت خود را علنی نمود و مضامین این دعوت دارای بار سیاسی و اعتراضی داشت لذا با سرکوب و مخالفت نهادهای صاحب قدرت رو به رو شد.

فصل پنجم: تکفیر الامام الطبری

در این فصل حوادثی که برای طبری در دوران زندگی به وجود آمده بررسی شده است. طبری در دوره خود به رافضی گری و تشیع متهم شد زیرا از حنابله بغداد را همراهی نکرد و دوره ای نیز در خانه خود زندانی بود و حق مراوده با مردم را نداشت. دوران او نیز یکی از پرحادثه ترین صفحات تاریخ اسلام است.

فصل ششم: تکفیر ابن رشد

غزالی در نقد فلاسفه کتابی دارد با عنوان تهافت الفلاسفه که ابن رشد نقدی بر آن نوشته است که تهافت الاتهافت نام دارد. نحوه نگارش کتاب و نیز منازعه فکری ابن رشد و فقها دست مایه عمده مطالب این فصل است. مسائل عدم مخالفت عقل و شرع و یا حکمت و شریعت در این فصل بررسی شده است تا نشان دهد نزاع فکری موجود و نص گرایی موجود در اندیشه کنونی مسلمین ریشه در کدام سنت فکری داد. در بخش خاتمه نیز نویسنده اقدام به جمع بندی از اوضاع فکری گذشته و حال جهان اسلام دارد.

Print Friendly, PDF & Email
محمدجواد خلیلی
محمدجواد خلیلی
دانش آموخته حوزه علمیه قم دانشجوی دکتری علوم سیاسی پژوهشگر اندیشه سیاسی اسلامی و جهان عرب

دیدگاه ها بسته شده است