منطق قدرت و منطق انقلاب/ الزامات ژئوپیلتیکی ایران

ایران مدتهاست که به عنوان کشوری تأثیرگذار به رسمیت شناخته شده است. نقطه عطف بزرگ به سال گذشته و ورود داعش به عراق بازمی‌گردد. پیشروی داعشیان آن چنان سریع و عدم مقاومت نیروهای عراقی آن چنان غیرمنتظره بود که هیچ‌یک از کشورهای ذی‌نفوذ در عراق را امکان حضور و یاری‌رسانی نبود، اگرچه بعضاً خود چنین نمی‌خواستند. حتی می‌توان گفت که این حمله با تمهیدات آنان به وقوع پیوست. در چنین شرایطی این ایران بود که مانع از سقوط حتمی بغداد و موصل گشت.

این نکته مورد اعتراف صریح همگان و حتی رقبا و دشمنان ایران قرار گرفت. ایران از این پس در چارچوبی کاملاً متفاودت دیده و ارزیابی شد. این تغییر در بسیاری از مقالات و تحلیل‌هایی که از آن پس درباره ایران نوشته و گفته می‌شد، انعکاس یافت و نگارنده خود شخصاً این تغییر نگرش را شاهد بوده است. پس از آن داستان، با اساتید و تحلیلگران متعددی و در مناسبت‌های مختلف دیدار و گفتگو داشته‌ام و کم و بیش همگی چنین دیدگاهی را ارائه می‌کردند.

به احتمال قریب به یقین این جریان موجب شد تا مذاکرات هسته‌ای از جانب طرف مقابل به مراتب، جدی‌تر گرفته شود. کسان فراوانی هستند که بدین مسئله صریحاً و یا تلویحاً اشاره می‌کنند.

نقطه عطف دوم به مذاکرات هسته‌ای و توافق انجام شده و رأی اجماعی شورای امنیت باز می‌گردد. علی‌رغم تمامی تلاش‌ها و سم‌پاشی‌های ناتانیاهو و گروهش و متحدان عربش، به ویژه سعودی‌ها، و متحدانش در داخل آمریکا، گفتگوها به سرانجام رسید و به واقع این نه یک حادثه و بلکه یک چرخش بزرگ است. از مدتها قبل اتحادی بین ریاض و تل‌آویو و پاریس و تا حدودی ابوظبی جهت عقیم گذاشتن مذاکرات هسته‌ای وجود داشت. میلیاردها دلار توسط شیخ‌نشین‌ها هزینه شد تا فضای رسانه‌ای و فضای مراکز تصمیم‌سازی سیاسی و امنیتی و نظامی و نیز افکار عمومی را علیه مذاکرات برانگیزانند. اما علی‌رغم این همه و در میان تعجب مخالفان که تا آخرین لحظه به عدم توفیق آن، و لااقل تعویقش، امید داشتند این مهم به سرانجام رسید.

بدون شک بخش مهمی از دلایل به اهمیت ایران راجع می‌شود، چنانکه در روزهای بعد برخی از مقامات کشورهای غربی مذاکره‌کننده بدان اشاره کردند. صرف به سامان رسیدن این توافق و امضای آن حتی اگر به مرحله اجرا هم در نیاید، واجد نهایت اهمیت است و این همان نقطه عطف دومی است که مورد اشارت قرار گرفت.

چه تصوری درباره ما وجود دارد؟

حال مسئله این است که چه تصوری درباره ما وجود دارد و این تصور تا چه میزان ناشی از ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه ما است و ما خود تا چه میزان به این ظرفیت‌ها اشعار و آگاهی داریم و کدامین بخش از آن مغفول و مورد بی‌توجهی خود ما است. و بالاخره اینکه در شرایط جدید چگونه می‌باید عمل کنیم، توقعات برانگیخته شده از شرایط جدید چیست و مسؤولیت‌ها و محدودیت‌های ناشی از آن کدام است؟

اشتباه نشود، سخن در مورد تغییر خط مشی و سیاست نیست، در مورد رفتار و کیفیت تعامل با دیگران، اعم از دوستان، رقبا و مخالفان است. دقیق‌تر بگوییم سخن در این است که موقعیت جدید چه الزاماتی دارد و چگونه می‌باید رعایت شود. اگر پذیرفته‌ایم که از دیدگاه دیگران در موقعیت جدیدی قرار گرفته‌ایم، می‌باید به الزامات طبیعی و قهری آن تن در دهیم و در این چارچوب عمل کنیم. در غیر این صورت هم ما و هم متحدان ما با مشکلات فراوانی مواجه خواهیم و خواهند شد. ذیلاً به اختصار نکاتی را یادآور می‌شود.

گرانیگاه تشیع

  1. شرایط منطقه ما متأسفانه آنچنان قطبی و طائفی شده است که نه تنها مسلمانان و مردم منطقه، بلکه دیگران نیز بدان پی برده‌اند. از نظر آنان رقابت و خصومت مذهبی، تمامی منطقه را فرا گرفته است. رقابتی که تداعی کننده جنگ‌های خونین سی ساله قرن هفدهم اروپا بین کاتولیک‌ها و پروتستان‌هاست.

مسئله در آنجا که به ما مربوط می‌شود این است که از دیدگاه عموم این افراد، چه مسلمان باشند و چه غیرمسلمان، ایران به گرانیگاه شیعیان و تمامی کسانی که شیعه انگاشته می‌شوند، تبدیل شده است. چه شیعه اثنی‌عشری باشند و یا علوی و زیدی و حتی اسماعیلی و دروزی. براساس این تصور ایران در تمامی مناطقی که این گروه‌ها حضور دارند، نفوذ دارد و به جریان‌های اجتماعی و سیاسی و فکری‌اش سامان می‌دهد.

این بدین معنی است که این کشور به مرکز ژئوپلیتیک تشیع تبدیل شده است. ممکن است کسانی این نکته را نپذیرند، اما مسئله این است که واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی بر اساس تلقی و باور عمومی شکل می‌گیرد و واقعیت پیدا می‌کند. دیگران چه مسلمان باشند و چه غیرمسلمان، در حال حاضر به ایران این‌گونه می‌نگرند و با توجه به همین نکته است که او را ارج می‌نهند و یا از او انتقاد می‌کنند و در مواردی از او می‌هراسند و برای کنترلش به غربیان و حتی اسرائیلیان متوسل می‌شوند.

بنابراین در حال حاضر سخن در این نیست که ایران یک قدرت است، از نظر دیگران این قدرت رنگ و ویژگی‌های خاص خود را دارد و این جریان تا آینده‌ای غیرقابل پیش‌بینی ادامه خواهد یافت. ایران به عنوان یک کشور و با توجه به تاریخ و میراث هنری و عرفانی و ادبی‌اش دامنه نفوذش به مراتب فراتر از مرزهای کنونی است. صرف‌نظر از گذشته هم‌اکنون هم با توجه به جهت‌گیری سیاسی‌اش به عنوان یک قدرت می‌تواند اقمار و یا متحدینی را در کنار خود قرار دهد. این بدان معنی است که می‌تواند ژئوپولتیک‌های مختلفی داشته باشد، اما در حال حاضر صبغه ژئوپولتیکی او «تشیع» در مفهوم عام آن است.

منطق فکری و منطق رفتاری نوین

  1. اگر این موضوع پذیرفته شود، مسائل فروانی تغییر خواهد کرد. رابطه ما با توده اهل سنت، رابطه ما با رژیم‌های آنان و خصوصاً رژیم‌هایی که داعیه دفاع از اهل سنت را دارند، رابطه ما با توده شیعیان و رژیم‌هایی که شیعیان در کشور آنان زندگی می‌کنند ـ چه اکثریت باشند و چه اقلیت ـ و نیز رابطه ما با تمامی اقلیت‌های دینی موجود در منطقه و اصولاً رابطه ما با ادیان مختلف موجود در جهان امروز و حتی می‌توان گفت رابطه ما با جریان‌های بزرگ اجتماعی ـ فرهنگی کنونی که به طور قطع در آینده نفوذ بیشتری خواهند یافت تا بدانجا که سیاست‌های جهانی را هم تحت تأثیر قرار می‌دهند.

البته چنین روابطی وجود داشته است اما عمدتاً در چارچوب یک انقلاب و یک پیام انقلابی بوده است و نه یک قدرت به رسمیت شناخته شده و در عین حال مسؤول که با لحاظ تمامی نکات سیاست‌گذاری می‌کند. سوءتفاهم نشود مسئله این نیست که آنچه انجام گرفته صحیح نبوده، گذشته اقتضاهای خود را داشته اما حال حاضر الزامات دیگری دارد و روش‌های جدیدی می‌طلبد. این واقعیت در دست و در اختیار ما نیست. با توجه به اصول، می‌باید منطق فکری و منطق رفتاری نوینی تعریف شود.

در گذشته تأکید بر وحدت و اخوت اسلامی احتمالاً کافی بود، اما امروز نه تنها کافی نیست بلکه تأکید بیش از حد بر آن به سوءتفاهم بیشتری می‌انجامد. در گذشته دفاع از مظلوم، اعم از اینکه شیعه باشند و یا غیرشیعه، بدان علت که ایران قدرت چندان به رسمیت شناخته شده‌ای نبود، مشکل چندانی ایجاد نمی‌کرد، اما در حال حاضر نه تنها حساسیت رژیم‌های سیاسی، بلکه حساسیت مراکز معتبر دینی همچون الازهر را برمی‌انگیزاند تا بدانجا که اطلاعیه صادر می‌کنند.

اگر این نکات رعایت نشود بیش از آنکه رژیم‌های حاکم در مقابل ما قرار گیرند، مردم عادی در برابرمان قرار خواهند گرفت. مشکلی که متأسفانه اتفاق افتاده است. بهترین شاهد آن، نظرات و کامنت‌هایی است که از جانب خوانندگان جراید مختلف عربی در ذیل هر آن مقاله و خبری که درباره ایران است، نوشته می‌شود.

انباشت‌های تاریخی تلخ

  1. در اینها هدف طرح مسئله است و نه ورود تفصیلی بدان که بسیار به طول می‌انجامد. به هر حال این مسئله‌ای است جدی و ضروری و هر چه سریع‌تر می‌باید بدان پرداخت. مشکل بزرگ در این است که ما در منطقه‌ای بسیار پیچیده و انباشته از خاطرات تلخ و شیرین تاریخی زندگی می‌کنیم. متأسفانه استفاده ابزاری از دین و احساسات و دلواپسی‌های دینی و مذهبی برای رقابت با رقیب موجب شده تمامی این انباشت‌های تاریخی تلخ و بلکه بسیار تلخ زنده و بزرگ‌نمایی شود و حتی شکل دینی به خود گیرد و به صحنه آید. مهم‌ترین عامل برای عقیم کردن جنبش آرام و حق‌طلبانه مردم بحرین و نیز مقابله با رژیم سوریه، استفاده از همین وسایل و روش‌ها بود.

ما در منطقه‌ای زندگی می‌کنیم که متأسفانه در جهت عکس تحولات مثبت زمان به پیش می‌رود. در همه جا می‌کوشند نقاط تاریک و تحریک‌کننده تاریخی را به فراموشی کشانند و بر همکاری‌ها و نقاط مثبت تکیه کنند و در اینجا دقیقاً عکس آن عمل می‌کنند. در همه جا علیه جنگ تظاهرات می‌کنند و در اینجا به نفع آن. مدتی قبل بود که در پاکستان تظاهرات عظیمی در تأیید حملات هوایی سعودی‌ها علیه یمن، برگزار شد. حال آنکه در همه جا حملات هوایی بدان علت که به شهروندان عادی و به زیرساخت‌های مدنی صدمه می‌زند، کلاً محکوم است.

مشکل‌تر آنکه هم‌اکنون کسان و گروه‌ها و رسانه‌هایی ـ اعم از آنکه دینی باشند و یا سیاسی و امنیتی و نظامی و اجتماعی ـ نفوذ بیشتری دارند که به نکات فوق ملتزم‌تر باشند و یا حداقل بیشتر بدان تظاهر کنند. اینان تا بدان جا پیش می‌روند که علی‌رغم خشونت و وحشی‌گری گروه‌های تکفیری بطور مستقیم و غیرمستقیم از آنان حمایت می‌کنند.

درک شرایط جدید

  1. نمونه بارز تطبیق دادن خود با شرایط جدید، داستان اتحاد شوروی پس از جنگ جهانی دوم است. سیاست شوروی‌ها پس از آنکه به عنوان یکی از دو قطب سیاسی ـ نظامی جهان آن روز به رسمیت شناخته شدند در قبال احزاب کمونیست اروپایی دگرگون شد. علی‌رغم آنکه نفوذ احزاب یاد شده پس از جنگ به مراتب بیش از دوران قبل از جنگ بود و در برخی از کشورهای اروپایی در انتخابات پارلمانی به حزب دوم و احیاناً سوم ارتقا یافتند. سندیکای نیرومند و پرنفوذ کارگری در آن ایام کلاً تحت نفوذ و تحت سیطره احزاب کمونیست بود. مضافاً در کشوری چون ایتالیا این حزب دو میلیون عضو داشت. این ظرفیت‌ها به همراه مصائب و آزردگی‌های فراوان ناشی از جنگ دوم موجب رشد و تقویت تمایلات مسلحانه شده بود.

علی‌رغم این همه، استالین از رهبران این احزاب خواست که آرامش خود را حفظ کنند، چرا که گرایش‌هایی در میان آنان وجود داشت که قدرت را با روش‌های انقلابی و مسلحانه به دست گیرند. او صریحاً پالمیرو تولیاتیّ، رهبر حزب کمونیست ایتالیا را که مدتی نیز وزیر دادگستری بود، به آرامش و میانه‌روی دعوت کرد و گفت هنوز زمان این گونه اقدامات فرا نرسیده است.

لازم به یادآوری است تولیاتیّ جانشین انقلابی بزرگ اروپا، آنتونیا گرمشی بود که رهبری حزب کمونیست ایتالیا را در دهه‌های بیست و سی به عهده داشت. مبانی فکری او به گونه‌ای بود که از کارگران کارخانه فیات در شهر تورینو که پس از مدتی اعتصاب کارخانه را به اشغال درآوردند، دفاع و حمایت می‌کرد.

شوری‌ها می‌کوشیدند رابطه خود و کشورهای اروپایی را کم و بیش با نادیده گرفتن احزاب کمونیست و نفوذ بعضاً نیرومندشان بر این احزاب ـ حداقل در دهه‌های پنجاه و شصت ـ تنظیم کنند. این سیاست را بعدها در کشورهای جهان سوم هم اعمال کردند.

رعایت مقتضیات

  1. کشوری که به یک قدرت منطقه‌ای تبدیل می‌شود و این قدرت مورد اعتراف دیگران قرار می‌گیرد، دیگر نمی‌باید و نمی‌تواند از ادبیات و دیپلماسی قبل از قدرت شدن خود استفاده کند. مهم این نیست که شما چه اراده می‌کنید مهم این است که دیگران از گفتار و رفتار شما چه درمی‌یابند. این دریافت در درجه نخست متناسب است با قدرت و موقعیت شما و نه نیت شما.

ما مجبوریم در بسیاری از موارد، برای دفاع از حقوق دوستان و متحدان‌مان از دیپلماسی فعال‌تری بهره جوییم و کمتر از گفتار و منطق گفتاری استفاده کنیم. چرا که این منش تعاملی در حال حاضر به معنای دخالت در امور داخلی دیگران تلقی می‌شود. حال آنکه به واقع چنین هدفی را تعقیب نمی‌کنیم.

احتمالاً مشکل بزرگ به تصور و تجربه ما در مورد شیعیان لبنان و حزب الله مربوط می‌شود. حال آنکه لبنان کشوری است بسیار متفاوت و شیعیان این کشور همچون عموم گروه‌های دینی و مذهبی دیگر در مقایسه با کشورهای دیگر منطقه، موقعیتی کلاً متفاوت دارند. لذا منطق رفتاری و گفتاری ما در قبال آنان حساسیت خاصی برنمی‌انگیزد، اما در موارد دیگر مسئله چنین نیست. ما مجبور هستیم مقتضیات را رعایت کنیم. این به نفع متحدان ما و خود ماست.

مطمئناً تمایل ما در مواقع و شرایط مناسب به میانجی‌گری بین شیعیان و حکومت مرکزی مورد استقبال طرفین قرار خواهد گرفت و این جریان از هیچ جانبی به معنای دخالت در امور داخلی تلقی نمی‌شود. و با رعایت نکاتی که لزوماً می‌باید لحاظ شود، بهتر می‌توان از حقوق شیعیان دفاع کرد. در رأس این نکات عجله نکردن جهت استیفای حقوق، به زمان فرصت دادن و گام به گام به پیش رفتن است.

[1]. این مقاله در تاریخ 12 مرداد 1394 توسط روزنامه اطلاعات و در تاریخ 2 تیر 1394 توسط سایت خبر آنلاین منتشر شده است.

Print Friendly, PDF & Email

دیدگاه ها بسته شده است